نشانههای این تغییر رویکرد بهتدریج ظاهر شد. رویترز در اردیبهشتماه گزارش داد که عراق برای عبور امن نفتکشهای خود و پاکستان برای انتقال محمولههای LNG از قطر، با تهران به توافقهایی موردی دست یافته است. به گفته منابع این خبرگزاری، عراق و پاکستان در قبال این عبورها پرداخت مستقیمی به ایران یا سپاه انجام نداده بودند که از نگاه منابع آگاه، نشان میداد هدف اصلی تهران الزاماً کسب درآمد فوری نیست، بلکه ایجاد ترتیبی تازه برای کنترل تردد و امنیت دریایی در هرمز است.
در همین فاصله، رایزنی با عمان نیز بهعنوان تنها کشور دیگر ساحلی تنگه هرمز، از ماهها پیش آغاز شده بود. بر اساس گزارشهای منتشرشده، گفتوگوهای ایران و عمان درباره ترتیبات آینده تنگه هرمز از نخستین روزهای پس از آتشبس در ۱۹ فروردین آغاز شد و پس از تفاهم پایان جنگ در ۲۸ خرداد، وارد مرحله جدیتری شد. در تیرماه، دو طرف حتی درباره مسیرهای جدید ورود و خروج کشتیها مذاکره کردند و عمان پیشنهادهایی برای بازگشایی مسیرهای عبور ارائه داد.
در مردادماه، این مذاکرات وارد مرحله فنی و سیاسی تازهای شد. اسماعیل بقائی، سخنگوی وزارت خارجه، اعلام کرد که گفتوگوها میان دو کشور ساحلی تنگه بر تعیین مسیری برای «تردد ایمن» کشتیهای تجاری متمرکز است که ضمن تأمین حقوق حاکمیتی و ملاحظات امنیتی ایران و عمان، احتمالاً در مرحله نخست موقت خواهد بود. همچنین اعلام شد که ابعاد فنی، حقوقی، امنیتی و زیستمحیطی این سازوکار در حال بررسی است.
حالا در سوم شهریور ماه ۱۴۰۵، سفر بدر البوسعیدی، وزیر خارجه عمان، به تهران و گفتوگو با عباس عراقچی را باید ادامه همان روند چندماهه دانست، نه آغاز آن. تهران و مسقط در این مرحله درباره ایجاد یک «کریدور دریانوردی موقت مشترک» و همکاری برای پاکسازی مینهای تنگه گفتوگو کردهاند و همزمان قرار است مذاکرات برای شکلدهی به یک کریدور دائمی، ترتیبات آینده مدیریت تنگه و سازوکار تبادل اطلاعات و مدیریت تردد کشتیها ادامه پیدا کند.
همزمان سفر دیروز «بدر البوسعیدی»، وزیر خارجه عمان به تهران ، نقطه عطفی در مدیریت تنشها محسوب میشود. بیانیه مشترک منتشرشده، فراتر از تعاملی دیپلماتیک، چارچوبی برای ایجاد «کریدور دریانوردی موقت مشترک» و پروژه پاکسازی مین ارائه میدهد که گامی به سوی سازوکاری دائمی برای مدیریت ترافیک دریایی و تبادل اطلاعات امنیتی است. این توافق که در چارچوب بند پنج تفاهمنامه اسلامآباد دنبال میشود، با تأکید بر گفتگوهای منطقهای با کشورهای همسایه، در صدد تحقق نظمی مبتنی بر اجماع همسایگان و حقوق حاکمیت ساحلی برآمده است. علیاکبر سیبویه، سفیر اسبق ایران در عمان، در گفتوگو با «نفت ما»، ضمن واکاوی ابعاد این بیانیه، از جزئیات توافقات پرده برمیدارد.
۹۰ درصد توافق ایران و عمان حاصل شده است
سیبویه درباره پیشرفت مذاکرات و وضعیت کنونی تفاهمات میگوید: « ۹۰ درصد مذاکرات انجام شده و توافقات صورت گرفته است؛ ۱۰ درصد باقیمانده مربوط به جزئیات اجرایی است که بهصورت مشترک بین ایران و عمان در حال بررسی است. این توافق دوجانبه، مستقل از مداخلات خارجی است و نه آمریکا و نه هیچکس دیگری در آن دخیل نیست. با این حال، توافق دو کشور تا زمانی که آمریکا شرایط ایران را نپذیرد، به اجرا در نمیآید. در واقع، زمانی این طرح عملیاتی میشود که آمریکا تحریمها را بردارد و آن یادداشت تفاهم ۱۴ مادهای که با رایزنی پاکستان تنظیم شد، موبهمو اجرا شود که اولین بند آن، خروج کامل اسرائیل از جنوب لبنان است.»
آمریکا و کشورهای حاشیه خلیج فارس در جریان کامل توافق هستند
سیبویه در خصوص میزان کاهش تنش میان ایران و کشورهای عربی حاشیه خلیج فارس بیان میکند: «اجرای این طرح، وضعیت بازار انرژی را بهطور چشمگیری بهبود میبخشد. کشورهای شورای همکاری خلیج فارس نیز بهصورت غیرمستقیم موافقت خود را اعلام کردهاند؛ به این شرط که ایران با عمان به توافق برسد. عمان، جزئیات را به کشورهای شورا منتقل کرده و آمریکا نیز کاملاً از روند مذاکرات مطلع است. با این حال، ایران و عمان بدون منتظر ماندن برای موافقت آمریکا، تصمیمات مستقل خود را اتخاذ میکنند، اما ایران تا زمانی که تمام شروطش محقق نشود، توافق نهایی را اجرایی نخواهد کرد.»
سیبویه میگوید:«کریدور اگر به اجرا دربیاید، ظرف سه هفته تمامی کشتیهایی که اکنون در خلیج فارس گیر کردهاند آزاد میشوند و تردد بهصورت کاملاً آزاد انجام خواهد شد.»
آمریکا بزرگترین مانع توافق ایران و عمان
او در ارزیابی خود از این توافق به عنوان یک رویداد مثبت میافزاید: «این توافق، اتفاقی بسیار مثبت و دستاوردی است که تا به حال وجود نداشته است. در واقع، این توافق نشاندهنده شکست حمله آمریکا و اسرائیل به ایران است. هرچند اکنون بزرگترین و مهمترین مانع این است که ایران باید مشکلش را اول با آمریکا حل کند؛ یعنی تحریم بنادر ایران باید کاملاً برداشته شود و تمامی آن بندهای یادداشت تفاهم ۱۴ مادهای موبهمو اجرا شود که خود آقای پزشکیان هم دو روز پیش بر همین موضوع تأکید داشت.»
وی در خصوص پذیرش نقش محوری ایران در مدیریت تنگه هرمز از سوی عمان، میگوید: «یکی از بندهای مستقل توافق این است که مدیریت تنگه هرمز به عهده ایران باشد. چرا دوباره جنگ شروع شد؟ چون آمریکا این بند را اجرا نکرد. کشتیها از آبهای ساحلی عمان محرمانه و شبانه، با خاموش کردن سیستم GPS تردد کردند و ایران مجبور شد آنها را هدف قرار دهد که عملاً درگیریها دوباره شروع شد، چون آمریکا به تعهدش عمل نکرد اما در حال حاضر عمان با این موضوع موافقت کرده است».
هزینههای زیستمحیطی بهجای عوارض اخذ میشود
سیبویه در پایان در خصوص سیستم اخذ عوارض از کشتیها تصریح میکند: «در این نظم جدید که با همکاری عمان برقرار میشود، عوارضی اخذ نمیشود؛ بلکه هزینهای که از کشورها گرفته میشود مربوط به مسائل زیستمحیطی خلیج فارس و تنگه هرمز است. ما اخیراً در دو سوی تنگه هرمز نشت نفتی داشتیم که ناشی از تردد همین کشتیهاست و این موضوع هزینهبر است. بنابراین با توافق عمان، مبلغی برای جبران این مسائل زیستمحیطی دریافت میشود. هنوز درباره سیستم بیمه نفتکشها توافقی نشده، اما برای مسائل محیط زیستی توافق حاصل شده است.»
