تنهایی استراتژیک ایران: ریشه‌ها، برداشت‌ها و راه‌های پیش رو

رامین کیانی، پژوهشگر روابط بین‌الملل طی یادداشتی نوشت، در سال‌های اخیر عبارت «تنهایی استراتژیک» از مقاله‌های دانشگاهی به گفت‌وگوهای عمومی راه پیدا کرده است. دلیلش را می‌شود فهمید. این عبارت احساسی را نام می‌برد که بسیاری از ما با آن آشناییم، یعنی اینکه در لحظه‌های سخت کشور کمتر کسی کنارمان ایستاده است. طبیعی است که از آن برداشت‌های متفاوتی هم بشود. بعضی آن را دلیلی برای دیپلماسی بیشتر می‌دانند، بعضی برای تقویت بازدارندگی، و بعضی هم بحث سلاح هسته‌ای را به آن گره می‌زنند. کیانی در ادامه نوشت: در این یادداشت می‌کوشم مرور کنم که این مفهوم از کجا آمده، پدیدآورندگانش چه گفته‌اند، منتقدان چه پرسش‌هایی پیش کشیده‌اند و سیاست خارجی ایران در چنین وضعیتی چه راه‌هایی دارد. 

پروفسور محی‌الدین مصباحی، استاد دانشگاه بین‌المللی فلوریدا، این اصطلاح را برای وضعیتی به کار برده که در آن ایران، هم از سر انتخاب و هم به‌ناچار، از اتحادهای معنادار با قدرت‌های بزرگ بی‌بهره مانده است. دکتر آرش رئیسی‌نژاد، پژوهشگر ژئوپلیتیک و استاد پیشین دانشگاه تهران، این مفهوم را از مصباحی گرفته و در پژوهش‌هایش گسترش داده است. او تنهایی استراتژیک را ویژگی بادوام ایران می‌داند که از یک ناامنی تاریخی ریشه می‌گیرد. او بیان می‌کند که این وضعیت در دوره‌های قاجار، پهلوی و جمهوری اسلامی به شکل‌های مختلف دیده می‌شود. از نمونه‌های آن اشغال ایران در جنگ جهانی دوم با وجود بی‌طرفی و همچنین ندادن تضمین امنیتی آمریکا به شاه در بحران ۱۹۶۹ اروند است.

برای دقت بحث، چند تمایز را باید از همان آغاز در نظر داشت. نخست اینکه تنهایی با انزوا فرق دارد. ایران در شبکه‌های منطقه‌ای و بین‌المللی حضور فعال دارد و رئیسی‌نژاد تصریح می‌کند که ایران به‌خاطر موقعیت ژئوپلیتیکی‌اش هرگز نمی‌تواند منزوی باشد. مسئله این است که در تنگنای امنیتی متحد بزرگ قابل ‌اتکایی ندارد. کانال‌هایی مانند عمان و پاکستان می‌توانند فشار اقتصادی را کم کنند، اما وضعیت تنهایی را عوض نمی‌کنند. …