شهری که خود را به یاد می‌آورد

آیا المان‌های شهری پیرامون حرم رضوی برای «زیباسازی» ساخته شده‌اند یا برای «معنویت»؟ و اگر هدف، تقویت تجربه زیارت است، چرا انبوه این نمادها نه‌تنها آن تجربه را عمیق‌تر نمی‌کند، بلکه گاه فاصله میان زائر و مکان مقدس را بیشتر می‌سازد؟ این پرسش، مسئله اصلی این یادداشت است و در همان آغاز، به‌صورت صریح طرح می‌شود.

وقتی از خیابان امام رضا به سمت حرم می‌روی، چیزی بیش از ساختمان‌ها و چراغ‌ها همراهت می‌آید. فدای قدم‌های زائر، قاب نور، نامه‌ای به امام، ضامن آهو، رزق حلال... هر چند قدم یک نشانه. شهر می‌خواهد بگوید که معنوی است. اما آیا واقعاً هست؟

اینجاست که یک تمایز کلیدی راهگشا می‌شود: تفاوت نظم اجتماعی دینی و سکولار در «فقدان عناصر دینی» نیست، در «اصالت دین» است. یعنی یک شهر می‌تواند پر از نماد دینی باشد و هم‌زمان دین در آن اصالت نداشته باشد. نمادها می‌آیند، اما نظمِ شهر جای دیگری می‌چرخد.

این دقیقاً همان چیزی است که در مشهد می‌بینیم. شهری که هویتش با زیارت گره خورده، در مسیر حرم «نمایشگاه معنویت» برپا کرده. اما نمایشگاه، آستانه نیست. آستانه جایی است که از آن عبور می‌کنی؛ نمایشگاه جایی است که در آن می‌ایستی، نگاه می‌کنی، عکس می‌گیری. شهر ما آستانه‌ها را به ایستگاه‌های تماشا تبدیل کرده.

«رزق حلال» نمونه روشنی است. پنج قاب که مشاغل قدیمی خیابان شیرازی را نشان می‌دهد. هدف اعلام‌شده، نشان دادن مشاغل سنتی است. اما همین مشاغل، در جریان همان طرح‌های نوسازی‌ای که این المان محصول آن است، تخریب شده‌اند. شهر حافظه‌ای را بازمی‌گرداند که خودش پاک کرده بود. این پارادوکس، هسته ماجراست: دین از نظم اجتماعی حذف می‌شود، اما تصویرش به‌عنوان المان برمی‌گردد. یعنی دین در سطح نماد حاضر است و در سطح نظم غایب. …