برخی کارشناسان باور دارند که عربستان، ترکیه و پاکستان در پی ناامیدی از حمایتهای آمریکا به سمت امضای چنین پیمانی رفتهاند و برخی دیگر میگویند که پیمان مکه به نوعی برای تقابل احتمالی در آینده با ایران است. از طرفی نگاهی هم وجود دارد مبنی بر اینکه پیمان مکه میتواند حتی علیه اسرائیل تمام شود زیرا هم ترکیه و هم پاکستان در سالهای اخیر مشکلات مهمی با اسرائیل به ویژه در موضوع غزه داشتهاند. پیمان مکه با تفاسیر متفاوتی همراه است و همه بر یک موضوع اتفاق نظر دارند که فعلا نمیشود درباره آینده این پیمان و نتایج آن در ادامه مسیر پیشبینی دقیقی کرد.
ممکن است عراق هم به پیمان مکه بپیوندد
علی بیگدلی، تحلیلگر مسائل سیاست خارجی درباره ابعاد بیشتری از پیمان مکه به «هفت صبح» گفت: «پیمان مکه دو معنا دارد؛ نخست، یک تغییر ژئوپلیتیک در منطقه که بر اساس آن، این ترکیب سهضلعی و اتحاد موجود، ممکن است به اضلاع بیشتری گسترش پیدا کند و در شمال، جنوب، شرق و غرب، کشورهای بیشتری در اطراف ایران قرار بگیرند.
مسئله دوم آن است که پاکستان و ترکیه به دلیل نیازهای اقتصادی، میتوانند به کمکهای خارجی دل خوش کنند و محمد بنسلمان نیز میتواند به اقتصاد این کشورها کمک کند. اکنون یکونیم میلیون نیروی پاکستانی در عربستان کار میکنند و این افراد برای کشورشان پول میفرستند. در آینده ممکن است کشورهای دیگری به ویژه عراق نیز به این پیمان اضافه شوند. اکنون هم میدانیم که کویت نیز با پاکستان پیمان نظامی بسته است و این مسئله هم میتواند به نوعی در ادامه پیمان ابراهیم باشد».
پشت پرده پیمان مکه آمریکا بود
او درباره ارتباط پیمان مکه با ایران همچنین بیان کرد: «تحلیل من این است که در جنگ ویتنام، نیکسون یک نظریه را مطرح کرد. در آن زمان، فشار زیادی بر کاخ سفید وارد میشد و نیروهای آمریکایی کشته میشدند. نیکسون تصمیم گرفت نیروهایی را آموزش دهد تا خودشان بجنگند. اکنون نیز با توجه به فشاری که افکار عمومی آمریکا و کنگره بر ترامپ وارد کردهاند، این مسئله نشان میدهد که آمریکا نمیخواهد بهصورت همهجانبه درگیر مسائل منطقه باشد. شاید گفته شود پاکستان و عربستان از سر ناامیدی از آمریکا، ترکیه را به این پیمان اضافه کردهاند. شاید اینطور باشد، اما به هر حال، واقعیت این است که آمریکا دیگر نمیخواهد بیش از این در بحرانهای منطقه حضور داشته باشد. آمریکا پشت پیمان مکه بوده است».
حضور ترکیه در ناتو پیمان مکه را مهمتر میکند
این تحلیلگر مسائل سیاست خارجی در پاسخ به این پرسش که اهمیت حضور ترکیه در پیام مکه چیست، بیان کرد: «حدود یک سال پیش، پیمان نظامی میان پاکستان و عربستان امضا شد. اکنون که ترکیه نیز به این پیمان اضافه شده است، با توجه به اینکه ترکیه عضو ناتو است، اگر به ترکیه حمله شود، گویی به ناتو حمله شده است. از طرفی، پاکستان تنها کشور اسلامی است که دارای سلاح هستهای است. ارتش ترکیه و پاکستان قدرتمند هستند و پیمان عربستان با این دو کشور، دست ما را برای حمله، حتی به پایگاههای آمریکا در منطقه، محدود میکند».
پیمان منطقهای عربستان موفق نبود
او در پاسخ به پرسش دیگری مبنی بر اینکه پیمان مکه آیا میتواند ارتباطی با توافق دریایی منطقهای عربستان و چند کشور داشته باشد، توضیح داد: «آن پیمان همکاریهای منطقهای چندان موفق نبود و انتظار عربستان را برآورده نکرد. گرچه بیش از ۱۴ کشور به آن پیوستند، اما توفیق چندانی نداشت. پیمان مکه بسیار مهمتر از آن پیمان همکاری دریایی منطقهای بود؛ زیرا ترکیه به یک پیمان نظامی پیوسته و عضو ناتو نیز هست.
مسئله پیمان مکه اهمیت بسیار زیادی دارد؛ هم از نظر ژئوپلیتیک منطقهای و هم از نظر اقتصادی، زیرا میتواند شرایط فزایندهای از نظر اقتصادی برای پاکستان و ترکیه ایجاد کند. این دو کشور نیز به همین دلیل به این پیمان پیوستهاند. البته اختلافاتی میان ترکیه و اسرائیل وجود دارد. با توجه به اینکه تفکر اردوغان اخوانی است و غزهایها نیز اخوانی هستند و همچنین با توجه به دفاع اردوغان از غزه، روابط ترکیه و اسرائیل مکدر شده است. با این وصف، برخی میگویند این پیمان علیه اسرائیل است».
بعید است عربستان به پیمان ابراهیم بپیوندد
این کارشناس حوزه سیاست خارجی درباره اینکه آیا با انعقاد این پیمان عربستان در آینده به پیمان ابراهیم میپیوندد یا خیر، توضیح داد: «عربستان بارها اعلام کرده است تا تکلیف مسئله فلسطین حل نشود، امکان ندارد وارد پیمان ابراهیم شود. این پیمان مکه میتواند مانع عضویت عربستان در پیمان ابراهیم شود و عربستان را از اسرائیل دور کند.
هیچیک از کشورهای منطقه جرئت نمیکنند عضو پیمان ابراهیم شوند. اسرائیل نیز دیگر امیدی به عضویت عربستان در پیمان ابراهیم ندارد. حتی آمریکا جنگندههای اف-۳۵ را به عربستان نداد و این مسئله تحت تأثیر لابیهای اسرائیل بود. اگر ائتلافی تحت عنوان ائتلاف پهپادی شکل بگیرد و مصر نیز به آن اضافه شود، میتواند مشکل ایجاد کند؛ یعنی ارزانترین سلاحها، یعنی پهپادها، علیه ایران به کار گرفته شوند. این اتحاد ممکن است گستردهتر شود. این کلوپ پهپادی میتواند شرایط را برای ما سختتر کند.
اکنون خشنترین دشمن ما، یعنی اسرائیل، در پایگاهی در فاصله ۲۰۰ کیلومتری ما، یعنی در امارات، پایگاه زده است. فرض کنید اگر در کویت و قطر نیز چنین اتفاقی رخ دهد، برای ما مشکل دوچندان میشود. اگر اسرائیل بهعنوان مهمترین دشمن ما در همسایگیمان حضور پیدا کند، کار بسیار دشوار میشود. امیدواریم کار به آنجا نرسد. با توجه به اینکه با مشکلاتی مواجه هستیم، امیدواریم شرایط تغییر کند. اکنون استراتژی آمریکا تقابل مستقیم با ایران نیست؛ آنها میخواهند تقابلها منطقهای شود».
