روزگاری که شتر، کامیون ترانزیت تهرانی‌ها بود | خاطره‌بازی با علی‌اکبر رفوگران، بنیان‌گذار کارخانه «بیک»

همشهری آنلاین _ ثریا روزبهانی: تهران روزگاری نبض حیاتش با خنکای تاریک آب‌انبارها، صدای کوبش سُم شترها در کوچه‌پس‌کوچه‌های خاکی و سوسوی کم‌جان چراغ‌های نفتی می‌زد؛ روزگاری که یک جرعه آب خنک از پاشیر یا ته‌مانده نانی در سرمای قحطی، آداب و حرمت داشت. علی‌اکبر رفوگران، از کاسبان و کارآفرینان کهنه‌کار، ما را به کوچه‌های محله شهباز و بازارچه نایب‌السلطنه در سال‌های دهه بیست می‌برد؛ جایی که خاطره پایتخت با رنج تشنگی، شوخی‌های کودکانه بازار و طعم نخستین آدامس‌های خارجی در غوغای جنگ جهانی پیوند خورده است.

تأمین آب خوردن در تهران قدیم، حکایت‌ها داشت. «آب» چیزی نبود که دم دست باشد و نه یک شیر چرخشی ساده. گوهری بود که تهرانی‌ها باید برای رسیدن به آن، به دل زمین می‌زدند. در آن سال‌ها زیست روزمره پایتخت‌نشینان با جریان جوی‌ها، قنات‌های دوردست و خنکای تاریک اعماق زمین پیوند خورده بود. علی‌اکبر رفوگران، کارآفرین کهنه‌کار بازار، از روزگاری روایت می‌کند که به‌دست آوردن یک جرعه آب گوارا یا اندکی روشنایی در شب، آداب و رنج مخصوص به خود را داشت: «محله‌ شهباز، سهم آب به نام «آب راه» داشت که نه در لوله‌ها، بلکه در دل آب‌انبارها جریان پیدا می‌کرد. یادم هست شب‌ها که هوا تاریک می‌شد و مردم دیگر در کوچه‌ها رفت‌وآمدی نداشتند، مسیر جوی آب را باز می‌کردند و آب را داخل آب‌انبارها می‌انداختند. تقریباً هر خانه‌ای برای خودش آب‌انبار داشت که از آن برای مصارف شست‌وشو و حتی گاهی شرب استفاده می‌کرد. برای رسیدن به آب باید ۳۰ تا ۴۰پله را در تاریکی و خنکا پایین می‌رفتی تا به نقطه‌ای برسی که به آن «پاشیر» می‌گفتند و در انتهای آن راهروی سرد و نمور، شیر سنگی یا فلزی کوچکی بود که سهم زندگی اهالی از آن می‌چکید. حکمتی هم در نگهداری آب در این مخازن تاریک وجود داشت. …