محسن جلیلوند، استاد روابط بینالملل و تحلیلگر سیاست خارجی معتقد است که واشنگتن با ترکیب فشار اقتصادی، انزوای سیاسی و قدرت نظامی تلاش میکند ایران را در وضعیتی قرار دهد که نه جنگ تمامعیار باشد و نه صلح؛ اما ادامه چنین وضعیتی در بلندمدت برای تهران امکانپذیر نیست.
جلیلوند هشدار میدهد اگر فشارهای اقتصادی کاهش پیدا نکند، طی یک تا دو ماه آینده میتوان انتظار مشاهده آثار اجتماعی گستردهتری را داشت. او در عین حال معتقد است ایران برای خروج از این وضعیت ناگزیر از شکستن محاصره است؛ هرچند ورود به فاز تهاجمی میتواند به معنای آغاز مرحله تازهای از جنگ باشد.
مشروح این گفتوگو را در ادامه میخوانید: آمریکا جنگ را از «حمله» به «فرسایش» تغییر داده است
محسن جلیلوند با اشاره به اظهارات اخیر دونالد ترامپ و ادامه محاصره دریایی در خلیج فارس گفت: «ایالات متحده تصمیم گرفته جنگ ترکیبی و هیبریدی را ادامه دهد که ترکیبی است از فشار اقتصادی، انزوای سیاسی و اعمال قدرت نظامی و اختلافهای اجتماعی. اگر به این جنگهای ترکیبی از زاویه ژئوپلیتیک و ژئواستراتژیک نگاه کنیم، توانمندی آمریکاییها به لحاظ نظامی کم نیست. آنها میتوانند فشار را در حوزههای مختلف به صورت همزمان اعمال کنند و دقیقاً همین مسئله باعث میشود که نباید محاصره دریایی را فقط یک اقدام نظامی تلقی کنیم.»
او تاکید کرد: «محاصره دریایی بخشی از یک پازل بزرگتر است. آمریکا تلاش میکند هزینههای اقتصادی جنگ را افزایش دهد، مسیرهای تجارت و صادرات و واردات را تحت فشار قرار دهد و در کنار آن، با فشار سیاسی و اقتصادی، توان تصمیمگیری طرف مقابل را کاهش دهد. بنابراین اگر قرار باشد فقط به این نگاه کنیم که چند ناو در منطقه حضور دارند یا چند کشتی اجازه عبور پیدا میکنند، اصل ماجرا را از دست دادهایم. مسئله اصلی، فرسایشی کردن شرایط است.»
وی افزود: «محاصره دریایی آمریکا فشار اقتصادی را برای همه طرفین افزایش داده و خواهد داد. تبعات اقتصادی این فشار اقتصادی نیز میتواند شامل موارد اجتماعی باشد. بنابراین، احتمال وقوع بحرانهای اجتماعی متأثر از شرایط موجود کم نیست. وقتی یک کشور در شرایط جنگی قرار میگیرد، مسئله فقط کاهش درآمد یا افزایش قیمت کالا نیست؛ زنجیرهای از مشکلات ایجاد میشود که از تجارت و ارز شروع میشود و میتواند به اشتغال، معیشت، تامین کالاهای اساسی و در نهایت مسائل اجتماعی برسد.» مسئله اصلی، زمان است؛ جنگ فرسایشی به نفع هیچ طرفی نیست
این تحلیلگر سیاست خارجی در ادامه گفت: «اگر فشارهای اقتصادی کم نشود، احتمال این که بین یک ماه و نیم تا دو ماه دیگر شاهد اثرات اجتماعی گسترده این فشارها باشیم وجود دارد. البته این به معنای آن نیست که حتماً در یک تاریخ مشخص بحران اجتماعی اتفاق میافتد، اما هر چه این وضعیت طولانیتر شود، احتمال انباشته شدن آثار اقتصادی و اجتماعی بیشتر میشود.
در شرایط جنگی، یک مشکل اقتصادی معمولاً به تنهایی باقی نمیماند. مثلاً اگر واردات یک کالا با مشکل مواجه شود، هزینه آن افزایش پیدا میکند. اگر حملونقل دشوار شود، هزینه بیمه و انتقال کالا بالا میرود
جلیلوند گفت: «در شرایط جنگی، یک مشکل اقتصادی معمولاً به تنهایی باقی نمیماند. مثلاً اگر واردات یک کالا با مشکل مواجه شود، هزینه آن افزایش پیدا میکند. اگر حملونقل دشوار شود، هزینه بیمه و انتقال کالا بالا میرود. اگر دسترسی به منابع ارزی محدود شود، تامین مواد اولیه نیز دشوارتر میشود. در نتیجه، یک فشار خارجی میتواند به چندین فشار داخلی تبدیل شود.»
وی با اشاره به اهمیت زمان در این شرایط گفت: «به همین دلیل، مسئله زمان بسیار مهم است. ما نمیتوانیم بگوییم چون امروز شرایط را مدیریت کردهایم، پس در سه ماه یا شش ماه آینده هم میتوانیم همین وضعیت را ادامه دهیم. اقتصاد، جامعه و سیستم سیاسی ظرفیت مشخصی برای تحمل فشار دارند. این ظرفیت اگر بیش از اندازه تحت فشار قرار بگیرد، آثار آن به شکلهای مختلف ظاهر میشود.» هرمز به ابزار فشار تبدیل شده، اما همین ابزار میتواند هزینه داشته باشد
جلیلوند با اشاره به وضعیت تنگه هرمز گفت: «همانطور که ما با بستن تنگه هرمز سعی در ضربه زدن به طرف مقابل داریم، طبیعتاً بسته شدن مسیر و نرسیدن اقلامی مانند دارو به کشور، برای ما نیز مضر خواهد بود. در حال حاضر همزمان با نرسیدن دارو از هند به کشور، ما در حال استفاده از ذخیره استراتژیکمان هستیم. همه این موارد، باعث میشود نیاز باشد تصمیمات جدیتری را اتخاذ کنیم.
او ادامه داد: «در شرایط محاصره، حتی اگر یک کالا از نظر حقوقی یا سیاسی مشمول تحریم نباشد، مشکل حملونقل، بیمه، پرداخت پول و امنیت مسیر میتواند عملاً دسترسی به آن کالا را دشوار کند. این همان چیزی است که در یک جنگ ترکیبی اتفاق میافتد. ممکن است یک کشور نگوید دارو را تحریم کردهام، اما وقتی مسیر انتقال، بانک، بیمه و کشتی با مشکل مواجه شود، نتیجه نهایی برای بیمار همان خواهد بود؛ یعنی دسترسی دشوارتر و هزینه بالاتر.»
وی با اشاره به مواضع اخیر واشنگتن گفت: «موضوع مهم این است که آمریکاییها دیگر درباره محاصره دریایی به عنوان یک اقدام کوتاهمدت صحبت نمیکنند. وقتی وزیر دفاع آمریکا میگوید نیروی دریایی این کشور میتواند محاصره را به صورت نامحدود ادامه دهد، باید این حرف را جدی گرفت. آنها با چرخش و جایگزینی نیروها و شناورها میتوانند حضور خود را در منطقه حفظ کنند.
جلیلوند تاکید کرد: «بنابراین نباید روی این حساب کنیم که آمریکاییها خودشان به این نتیجه میرسند که محاصره را کنار بگذارند. اگر محاسبه آنها این باشد که فشار اقتصادی میتواند ایران را به پذیرش خواستههایشان نزدیک کند، طبیعی است که این ابزار را ادامه خواهند داد. در سیاست بینالملل، وقتی یک ابزار برای طرف مقابل هزینه دارد اما در عین حال تصور میکند نتیجه سیاسی مورد نظرش را میگیرد، آن ابزار را کنار نمیگذارد.» راهکار چیست؟ نه جنگ فرسایشی، نه بلاتکلیفی دائمی
این استاد دانشگاه در خصوص راهکارهایی که میتوان برای این شرایط اتخاذ کرد گفت: «یا باید جمهوری اسلامی ایران روحیه تهاجمی اتخاذ کند و با طرف مقابل وارد چالش شود، یا این که وضعیت موجود که شامل شرایط هم جنگ و هم صلح است، ادامه پیدا کند. اما مسئله این است که بعید میدانم بتوان این شرایط را در بلندمدت ادامه داد. این شرایط بسیار مخرب است و باید بالاخره در مرحلهای حل شود.»
وی در توضیح شرایط و گزینههای پیش رو گفت: «وقتی ایران تصمیم بگیرد روشهای تهاجمی را در پیش بگیرد، طبیعتاً گزینه نظامی هم فعال میشود. چینش دقیق فرماندهان ایران و صحبتهایی که از مقامات میشنویم اینگونه نشان میدهد که احتمالاً این اتفاق خواهد افتاد و در حال خروج از موضع تدافعی و ورود به موضع تهاجمی هستیم. این به معنای شروع جنگی جدید خواهد بود. ایران باید محاصره دریایی را بشکند چرا که اگر این محاصره دریایی ادامه داشته باشد، آسیبهای زیادی را متحمل میشویم. شکستن محاصره دریایی ناگزیر است.»
