وحشتِ معاصر

ترس در جهان معاصر دیگر الزاماً با صدای شکستن در با تبر، شلیک گلوله یا هیبت هیولایی که از تاریکی بیرون می‌آید، آغاز نمی‌شود. گاهی ترسناک‌ترین لحظه، همان لحظه‌ای است که هیچ اتفاقی نمی‌افتد: ما نشسته‌ایم، صفحه‌ای را روشن کرده‌ایم، خبرها را بالا و پایین می‌کنیم، تصاویری از جنگ‌ها یا کشتار و یا گفت‌وگوی دو سیاستمدار را می‌بینیم، به خشونت خیره می‌شویم، وحشت می‌کنیم، چند ثانیه بعد صفحه را می‌بندیم و به زندگی روزمره‌مان بازمی‌گردیم. شاید ترس معاصر، بیش از آن‌که ترس از وقوع فاجعه باشد، ترس از عادی‌شدن فاجعه است.

در میان فیلم‌هایی که این دگردیسی ترس را با بی‌رحمی به تماشاگر بازمی‌گردانند، «بازی‌های مسخره» از «میشائل هانکه» جایگاهی استثنایی دارد. فیلم، در ظاهر، داستان یک خانواده‌ی مرفه است که برای تعطیلات به ویلای خود در کنار دریاچه رفته‌اند؛ فضایی که باید پناهگاه آرامش باشد، ناگهان به صحنه‌ی خشونت تبدیل می‌شود. دو جوان ناشناس وارد خانه می‌شوند و اعضای خانواده را وارد بازی‌ای می‌کنند که قواعدش را خودشان تعیین کرده‌اند. اما هانکه خیلی زود نشان می‌دهد که مسئله فقط خشونتی نیست که در خانه اتفاق می‌افتد؛ مسئله، تماشای خشونت است.

هانکه خشونت را فقط به ما نشان نمی‌دهد؛ او ما را نسبت به میل خودمان به دیدن آن مظنون می‌کند. فیلم، تماشاگر را در موقعیتی ناراحت‌کننده قرار می‌دهد: ما انتظار داریم خشونت آغاز شود، تشدید شود، به نقطه‌ی اوج برسد و سرانجام به نوعی رهایی ختم شود؛ همان ساختاری که سینمای سرگرمی بارها به ما آموخته است. ما منتظر نجات قربانی، مجازات شرور، انتقام یا بازگشت نظم هستیم. اما هانکه این قرارداد را از ما می‌گیرد. او اجازه نمی‌دهد تماشاگر به‌سادگی مصرف‌کننده‌ی خشونت باقی بماند.

در بازی‌های مسخره، خشونت گاهی حتی خارج از قاب رخ می‌دهد و همین غیاب تصویر، از خود تصویر ترسناک‌تر می‌شود. دوربین به‌جای آن‌که با ولع به زخم و خون نزدیک شود، گاه عقب می‌ایستد و تماشاگر را با صدا، سکوت و تخیل خودش تنها می‌گذارد. هانکه به‌نوعی علیه اقتصاد تصویری خشونت می‌شورد؛ اقتصادی که در آن هرچه خشونت دیدنی‌تر باشد، مصرف‌پذیرتر است. …