آینده در آیینه تاریک دیستوپیا
بحث «دیستوپیا» یا «ویرانشهر» در پیوند با مفهوم «اتوپیا» یا «آرمانشهر» شکل میگیرد. مفهوم مدرن دیستوپیا را باید در بستر تحولات بزرگی دید که از میانه قرن نوزدهم تا میانه قرن بیستم رخ دادند: صنعتی شدن، انقلابهای فناورانه، دگرگونیهای سیاسی و شکلگیری شهر مدرن. این تحولات، در کنار امید به آیندهای بهتر، نگرانیهای عمیقی درباره آینده انسان ایجاد کردهاند؛ نگرانیای که با ظهور نظامهای توتالیتر در قرن بیستم، از فاشیسم و نازیسم، به اوج رسید.
بخش مهمی از ادبیات دیستوپیایی قرن بیستم، بازتاب همین هراس است. آثاری چون «ما» اثر یوگنی زامیاتین، «۱۹۸۴» جورج اورول، «دنیای قشنگ نو» آلدوس هاکسلی و «فارنهایت ۴۵۱» ری بردبری، جوامعی را تصویر میکنند که در آنها قدرت، فناوری و سازوکارهای کنترل اجتماعی میتوانند آیندهای هراسناک برای انسان رقم بزنند.
با این حال، ریشه این تفکر به دوران مدرن محدود نمیشود. آرمانشهر و ویرانشهر را میتوان در تصاویر کهن «بهشت» و «دوزخ» نیز ردیابی کرد: از یک سو رویای بازگشت به بهشت و ساختن جهانی بهتر و از سوی دیگر ترس از سقوط به جهانی دوزخی. تفاوت جهان مدرن در این است که انقلاب صنعتی و فناوری این پرسش را به شکلی تازه مطرح کردند. انسان مدرن از خود میپرسد آیا فناوری میتواند برای من یک آینده درخشان بسازد یا اینکه برعکس موجب رنج و عذاب من خواهد شد؟ …
