آیینه‌‌دار آرمان مردم / بررسی پیوند شعر و مشروطه در گفت‌‌وگو با اسماعیل امینی

 غزل رضایی‌‌ثانی؛ گروه کتاب /  با توجه به اینکه شعر آیینه‌‌ای برای بازتاب تحولات اجتماعی است از نظر شما تحولات سیاسی و اجتماعی چه اندازه در شعر مشروطه تأثیر‌‌گذار بوده است؟

شعر در دوره‌‌ای هنر اصلی کشور و جایگزین رسانه‌‌های عمومی بود. قبل از مشروطه، رسانه عمومی به معنای امروز وجود نداشت اما با ورود صنعت چاپ و ایجاد یک شرایط تازه از جمله انتشار مطبوعات و شب‌‌نامه‌‌ها، وضعیت تا حدی تغییر کرد. شعر به‌‌دلیل سهولت انتقال، قابلیت حفظ شدن و تأثیرگذاری گسترده در جامعه، در طول تاریخ ما معمولاً بار رسانه‌‌ای مهمی را بر دوش کشیده است. در دوره مشروطه نیز زبان شعر به زبان گفتار مردم نزدیک‌‌تر شد، یعنی از زبان ادیبانه و محدود به خواص فاصله گرفت و زبانی عمومی‌‌تر پیدا کرد.

چه مضامینی مانند میهن، وطن یا وطن‌‌پرستی و... در شعر مشروطه رایج شد؟

مفاهیمی چون آزادی، عدالت، قانون و مجلس، مفاهیمی تازه بودند که قبل از ادبیات مشروطه به معنای اجتماعی و سیاسی امروز در فرهنگ ما رواج چندانی نداشتند. به عنوان مثال واژه «آزادی» اگر به‌‌کار می‌‌رفت، بیشتر به معنای رهایی از اسارت نفس، مفهومی عرفانی و فلسفی بود، نه معنای اجتماعی و سیاسی آن. البته این وضعیت تنها به ایران محدود نبود، در بسیاری از کشورهای جهان نیز چنین مفاهیمی هنوز به شکل امروزی تثبیت نشده بودند، چراکه این واژه‌‌ها و مفاهیم، محصول دوران تجدد بودند و همه این مفاهیم در شعر مشروطه بازتاب یافته‌‌اند. حتی واژه‌‌هایی مانند «پارلمان» و «انتخابات» نیز در شعر مشروطه دیده می‌‌شوند، زیرا شعر فقط برای ثبت در کتاب سروده نمی‌‌شد. در دوره مشروطه، شعر می‌‌توانست همان روز سروده و همان روز منتشر شود. برای مثال، بسیاری از شاعران این دوره، اشعار خود را در میان مردم و در میدان‌‌های مشهور شهر مثل خیابان بهارستان می‌‌خواندند.

تأثیر روزنامه‌‌ها و مطبوعات بر تغییر شعر مشروطه چقدر بود؟

به نظر می‌‌رسد مطبوعات سبب شدند شعر …