دلایل اختلاف آمار جهانی و داخلی از کیفیت هوای تهران

ایسنا/ در حالی که افزایش کیفیت هوای تهران از سال‌های گذشته یکی از مطالبات مهم شهروندان بوده، تعداد روزهای آلوده این شهر افزایش قابل توجهی یافته است.  در این شرایط شاخص کیفیت هوا نه فقط معیاری برای برنامه‌ریزی و مدیریت شهر که به معنای کیفیت تنفس شهروندان است. در این میان داده‌هایی که از سوی شرکت کنترل کیفیت هوای تهران ارائه می‌شود بعضا با داده‌های بین‌المللی متفاوت است.

هوای تهران در سال جاری ۲ روز خطرناک، ۲ روز بسیار ناسالم، ۲۱ روز ناسالم برای همه و ۱۲۵ روز ناسالم برای گروه‌های حساس شد. این داده‌ها بر اساس جمع‌بندی آمار شرکت کنترل کیفیت هوای تهران ارائه می‌شود؛ داده‌هایی که در دسترس عموم قرار دارد و مقایسه روزهای سالم و ناسالم سال گذشته و امسال در ۲۸۹ روز، روند افزایشی روزهای خطرناک، بسیار ناسالم، ناسالم برای همه و ناسالم برای گروه‌های حساس را نشان می‌دهد. 

در حالی که در مدت اخیر، تهران در بازه‌هایی با افزایش غلطت آلاینده‌های هوا روبرو بود، داده‌های بین‌المللی نیز حاکی از شرایط نامطلوب کیفیت هوای پایتخت بود. بر اساس داده‌های به‌روز شده در «پایگاه بین‌المللی سنجش و رتبه‌بندی کیفیت شهرهای جهان» (IQAIR) ۳۰ آذرماه تهران، پیش از لاهور (پاکستان)، قاهره (مصره)، دهلی (هند)، داکا (بنگلادش)، بغداد (عراق)، کلکلته (هند)، کراچی (پاکستان)، هشتمین شهر آلوده جهان بود. این‌داده‌ها از چهار ایستگاه سنجش کیفیت هوا در تهران به دست می‌آید که بر اساس اطلاعات این پایگاه جهانی، دو مورد آن از سفارتخانه‌هایی در تهران ارائه می‌شود.

بر اساس توضیحات IQAir این پایگاه داده‌های کیفیت هوا را از منابع متنوعی در سطح جهان جمع‌آوری و حین انتشار مشخص می‌کند که داده‌ها از چه طریقی تولید و از چه منبعی منتشر می‌شود. داده‌های منتشرشده به یک «مشارکت‌کننده» یا یک «منبع» نسبت داده می‌شود. مشارکت‌کننده به مالک یا بهره‌بردار یک ایستگاه یا شبکه‌ای از ایستگاه‌های پایش هوا گفته می‌شود، در حالی که «منبع» نهادی است که داده‌ها را منتشر می‌کند، بدون آنکه مالک تجهیزات اندازه‌گیری باشد. بهره‌برداران دستگاه‌های پایش کیفیت هوا در شش دسته دولتی، سازمان‌های غیر انتفاعی، آموزشی، شرکتی، فردی و  ناشناس قرار می‌گیرند. 

از سوی دیگر بر اساس اعلام AirVisual، تمامی داده‌ها پیش از انتشار تحت فرایند اعتبارسنجی قرار می‌گیرند. این فرایند برای حسگرهای مرجع دولتی و حسگرهای کم‌هزینه البته متفاوت است. از آنجا که داده‌های ایستگاه‌های دولتی، با وجود دقت بالا، ممکن است در برخی موارد دچار نوسان یا خطا شوند، به همین دلیل، مقادیر ثبت‌شده با الگوهای تاریخی، شرایط جوی و داده‌های ایستگاه‌های اطراف مقایسه می‌شود. اما در مورد حسگرهای کم‌هزینه، علاوه بر اعتبارسنجی، فرایند کالیبراسیون و تصحیح داده نیز انجام می‌شود که این تصحیح با در نظر گرفتن عواملی مانند رطوبت، دما و ترکیب آلاینده‌ها صورت می‌گیرد. 

داده‌های آلودگی هوا قابل دستکاری نیست / اختلاف آمارهای بین‌المللی ناشی از سنسورهای ارزان‌قیمت و مدل‌سازی است
با این وجود در بعضی موارد، داده‌های کیفیت هوای شرکت کنترل کیفیت هوای تهران و داده‌های بین‌المللی اندکی متفاوت است. بر همین اساس با افزایش حساسیت افکار عمومی نسبت به آلودگی هوا، هم‌زمان با انتشار برخی آمارهای متفاوت در سایت‌های بین‌المللی، ابهاماتی درباره صحت شاخص‌های رسمی کیفیت هوا در میان شهروندان مطرح می‌شود. اگرچه این تفاوت اغلب جزیی است اما فاطمه کریمی - مدیر کل شرکت کیفیت هوای تهران - در این‌باره در گفت‌وگو با ایسنا اظهار کرد: داده‌های سنجش آلودگی هوا در کشور از طریق ایستگاه‌های زمینی تأمین می‌شود، به‌گونه‌ای که در حال حاضر ۱۹ ایستگاه متعلق به شرکت کنترل کیفیت هوا و ۱۴ ایستگاه وابسته به سازمان حفاظت محیط زیست به‌صورت فعال، وضعیت کیفیت هوا را پایش می‌کنند.

وی در ادامه گفت: اطلاعات این ایستگاه‌ها در دو نوبت در طول شبانه‌روز و در تمام ایام سال با یکدیگر تبادل می‌شود و صحت پایش توسط مدیران پایش مورد بررسی قرار می‌گیرد.

وی افزود: داده‌های کیفیت هوا به‌صورت آنلاین، هم‌زمان و سیستمی پردازش و اطلاع‌رسانی می‌شوند و هیچ‌گونه امکان دخل و تصرف یا تغییر داده‌ها وجود ندارد. همچنین در صورت بروز اختلال فنی مانند قطعی برق، خرابی تجهیزات یا اتمام فیلتر، ممکن است داده‌های یک ایستگاه به‌طور موقت با سایر ایستگاه‌ها هم‌خوانی نداشته باشد. در چنین شرایطی، اگر داده‌ای خارج از محدوده استاندارد تشخیص داده شود، صرفاً اطلاعات همان ایستگاه از چرخه محاسبه شاخص حذف می‌شود و پس از بررسی فنی و رفع مشکل، دوباره به شبکه برمی.گردد.

مدیرعامل شرکت کنترل کیفیت هوای تهران تاکید کرد: تجهیزات مورد استفاده در ایستگاه‌های پایش آلودگی هوا از معتبرترین برندهای روز جهان انتخاب شده‌اند. این تجهیزات در بسیاری از کشورهای پیشرفته نیز مورد استفاده قرار می‌گیرد بنابراین داده‌های این آنالایزرها دقیق و بر اساس برداشت زمینی است. این داده‌ها بدون استفاده از مدل‌سازی و به‌صورت برداشت واقعی  از ابزارهای دقیق به دست آمده است. 

کریمی در ادامه اظهار کرد: اختلاف مشاهده‌شده میان شاخص‌های رسمی و برخی سایت‌های بین‌المللی مثل IQAir، عمدتاً ناشی از استفاده این سایت‌ها از چند ایستگاه محدود است. این ایستگاه‌ها با استفاده از سنسورهای ارزان‌قیمت و محدود و اتکا به مدل‌سازی و میان‌یابی، داده‌ها را ارزیابی می‌کنند که با آنالیزرهای موجود در شرکت کنترل کیفیت هوای تهران تفاوت بسیاری دارد. در این روش‌ها، داده‌های یک یا چند نقطه محدود به‌عنوان نماینده کل شهر در نظر گرفته می‌شود. در حالی که شبکه متراکم ایستگاه‌های زمینی، تصویر دقیق‌تر و قابل اتکاتری از وضعیت واقعی آلودگی هوا ارائه می‌دهد.

وی افزود: بخشی از این اطلاعات از محدوده‌ای که دو سفارتخانه‌ در آن واقع شده به این سایت ارسال می‌شود. 

وی این اختلاف را ناشی از تفاوت دقت تجهیزات و روش محاسبه دانست و گفت: هر یک از آنالایزرهای مورد استفاده در ایستگاه‌های رسمی، چند میلیارد تومان ارزش دارند و برای هر آلاینده، دستگاه مجزا به‌کار گرفته می‌شود؛ در حالی که سنسورهای ارزان‌قیمت توان و دقت چنین اندازه‌گیری‌هایی را ندارند.

کریمی با تأکید بر اینکه این موضوع از مسیرهای رسمی و حاکمیتی در حال پیگیری است، گفت: هدف از این پیگیری‌ها، صیانت از مرجعیت داده‌های رسمی و جلوگیری از ایجاد نگرانی شهروندان است؛ بر همین اساس نه تنها سال جاری، بلکه سال گذشته نیز این موضوع برای پیگیری از سوی مدیران ارشد شهری به مراجع رسمی و حاکمیتی ارجاع شد. این تکلیف در درجه اول بر عهده سازمان حفاظت محیط زیست است بنابراین صیانت از مرجع داده‌ها نیز باید از سوی سازمان حفاظت محیط زیست انجام شود. 

کریمی در پایان تاکید کرد: فرایند سنجش، پایش و اطلاع‌رسانی کیفیت هوا در کشور منطبق بر استانداردهای جهانی انجام می‌شود و سامانه‌های رسمی، با سابقه‌ای چند دهه‌ای، همچنان مرجع اصلی حکمرانی آلودگی هواست.