اینفلوئنسری؛ سلاح جدید دانشمندان علیه شبه‌علم

ایسنا/اینفلوئنسرهای علمی پا به تیک‌تاک و سایر شبکه‌های اجتماعی می‌گذارند تا با اطلاعات نادرست مقابله کنند.

دانشمندان و متخصصان حوزه پزشکی در شبکه‌های اجتماعی با اطلاعاتی مربوط به انکار تغییرات اقلیمی، تردید نسبت به واکسن‌ها و شبه‌علم‌های حوزه سلامت مقابله می‌کنند.

به نقل از نیچر، یکی از محبوب‌ترین ویدیوهای تیک‌تاکِ سیمون کلارک (Simon Clark) با بازی کردن او در نقش یک مخالف ساده‌لوحِ تغییرات اقلیمی آغاز می‌شود. او با همان لحن بیش‌ازحد مطمئنی که میان اینفلوئنسرهای شبکه‌های اجتماعی رایج است، اعلام می‌کند: انرژی‌های تجدیدپذیر کلاه‌برداری‌اند!

سپس تصویر به کلارک واقعی کات می‌خورد؛ کسی که دکترای دینامیک استراتوسفر دارد. او با سبکی خونسرد و با سیلی از نمودارها، چندین باور نادرست درباره انرژی‌های تجدیدپذیر را در هم می‌شکند. به گفته خودش، این ویدیو که نزدیک به ۱۸۰ هزار بازدید داشته، تلاشی برای مقابله با اطلاعات غلط از طریق حضور در همان جایی است که مردم حضور دارند.

کلارک بیش از ۱۵ سال پیش، زمانی که دانشجوی کارشناسی ارشد فیزیک در دانشگاه آکسفورد بود، ساخت ویدیو در یوتیوب را آغاز کرد. او می‌خواست به دیگران کمک کند تا درباره ورود به دانشگاه‌های برتر و نحوه سازوکار سیستم کالج اطلاعات کسب کنند. پس از دریافت دکترای خود از دانشگاه اکستر، تصمیم گرفت تولید محتوا را به شغل تمام‌وقتش تبدیل کند. او می‌گوید: طبیعی بود که در حوزه کاری من درباره بحران اقلیمی صحبت کنم؛ درباره دلایل فیزیکی آن، راه‌حل‌هایی که داریم و این‌که چرا در حال حاضر آن راه‌حل‌ها را اجرا نمی‌کنیم.

«اینفلوئنسر» (Influencer) یا «فرد تأثیرگذار» به فرد شناخته‌شده و پرمخاطبی گفته می‌شود که روی نظر و رفتار مخاطبان خود اثرگذاری بالایی دارد.

کلارک اکنون در اینستاگرام، فیس‌بوک و سرویس پخش زنده توییچ نیز فعال است و با تکیه بر اعتبار علمی خود هم مبانی علمی را توضیح می‌دهد و هم با اطلاعات نادرست مقابله می‌کند. او یکی از بسیار دانشمندان و متخصصان پزشکی است که در برابر سیل توصیه‌ها و روایت‌های ضدعلمی در شبکه‌های اجتماعی ایستاده‌اند.

بر اساس گزارشی در سال ۲۰۲۵ از مؤسسه رویترز در دانشگاه آکسفورد، در حال حاضر ۶۵ درصد مردم جهان ویدیوهای شبکه‌های اجتماعی را دنبال می‌کنند. بسیاری از افراد، به‌ویژه جوانان، خبرهای خود را از همین پلتفرم‌ها دریافت می‌کنند. اما بخش زیادی از این «خبرها» توسط اینفلوئنسرهای ضدعلم تولید می‌شود که دنبال‌کنندگان وفاداری ساخته‌اند و از جایگاه خود به‌عنوان رهبران افکار برای ترویج انکار تغییرات اقلیمی، نظریه‌های توطئه، تردید نسبت به واکسن، افسانه‌های مربوط به اوتیسم، درمان‌های جعلی و دیگر شبه‌علم‌ها استفاده می‌کنند.

برای مثال، مطالعه‌ای در سال گذشته نزدیک به هزار پست اینستاگرام و تیک‌تاک درباره آزمایش‌های غربالگری پزشکی بحث‌برانگیز را تحلیل کرد. این پژوهش نشان داد که این پست‌ها به‌طور گسترده گمراه‌کننده بودند و افرادی که آن‌ها را منتشر می‌کردند اغلب منافع مالی از آن درمان‌ها می‌بردند. مطالعه دیگری ۱۰۰ ویدیوی پرطرفدار تیک‌تاک درباره اختلال کم‌توجهی ـ بیش‌فعالی را بررسی کرد و دریافت که بیش از نیمی از آن‌ها گمراه‌کننده‌اند. با این حال این ویدیوها در مجموع بیش از ۲۸۰ میلیون بازدید داشتند.

برای مقابله با این سیل اطلاعات نادرست، کلارک و دیگر تولیدکنندگان محتوای طرفدار علم، راهبردهایی را مستقیما از کتابچه راهنمای اینفلوئنسرها اقتباس کرده‌اند.

ساختن مخاطب

لوئیزا ها، جامعه‌شناس در دانشگاه ایالتی بولینگ گرین در اوهایو، می‌گوید تولیدکنندگانی که قصد گمراه کردن دارند، از تاکتیک‌های مشخصی استفاده می‌کنند: آن‌ها وانمود می‌کنند که اصیل، قابل اعتماد و آگاه هستند. آن‌ها واقعیت‌ها را با اطلاعات نادرست ترکیب می‌کنند تا تشخیص اعتبار دشوار شود. لوئیزا می‌گوید: بهترین دروغ، دروغی است که منابع به ‌ظاهر معتبر و برخی واقعیت‌ها را با داده‌ها و استدلال‌های نادرست در هم می‌آمیزد و به باورها و ترس‌های مردم متوسل می‌شود.

کلارک می‌گوید این‌ که یک ویدیو مردم را به تعامل وا دارد، مهم‌تر از دقت آن یا حتی موافقت مخاطبان با آن است. هرچه افراد بیشتر روی ویدیو مکث کنند و نظر بدهند، احتمال دیده شدن آن توسط افراد بیشتر افزایش می‌یابد.

تشویق به چنین تعاملی یکی از تاکتیک‌های کلارک است. در سال ۲۰۲۰، او ویدیویی ۴۰ دقیقه‌ای در یوتیوب درباره مناقشه پیرامون انرژی هسته‌ای ساخت و بررسی کرد که چرا برخی آن را بهترین فناوری کم ‌کربن می‌دانند و برخی دیگر خطر فاجعه را بیش‌ از حد می‌بینند. او می‌دانست موضوع بحث‌برانگیز است. در ویدیو می‌گوید: تصور می‌کنم هرچه بگویم، قرار است عده زیادی را عصبانی کنم. و همین‌طور هم شد: این ویدیو بیش از ۵۰۰ هزار بازدید و نزدیک به ۶ هزار نظر دارد.

الگوریتم‌های تعامل، نظرات را بسیار ارزشمند می‌دانند. کلارک می‌گوید برخی تولیدکنندگان کارهای ساده‌ای انجام می‌دهند، مثل پوشیدن تی‌شرت برعکس، تا مخاطبان برای اشاره به آن نظر بگذارند. او می‌گوید: احمقانه است، اما جواب می‌دهد، پس شاید آن‌قدرها هم احمقانه نیست.

اطلاعات نادرست در حوزه سلامت و تندرستی فراوان است. مگان روسی، متخصص تغذیه، از فهمیدن این ‌که چه تعداد از بیمارانش توصیه‌های غذایی را از وبلاگ‌ها و محتوای آنلاین برمی‌دارند، شگفت‌زده شد. او که از کمبود اطلاعات علمی دقیق ناامید شده بود، در سال ۲۰۱۵ حساب اینستاگرامی خود را با تمرکز بر سلامت روده راه‌اندازی کرد؛ حسابی که شامل ویدیوهای توضیحی درباره نفخ، فیبر، ورزش و خواب و همچنین پیشنهاد دستور غذا است. او همچنین یک برند غذایی توسعه داده و شرکتی برای فروش مکمل‌های باکتری زنده تأسیس کرده است.

روسی بر اعتبار خود به‌عنوان پژوهشگر علوم تغذیه در کینگز کالج لندن تکیه می‌کند و اغلب خود را «متخصص روده/متخصص تغذیه» معرفی می‌کند. او می‌گوید فقط بر اساس شواهد داوری ‌شده علمی توصیه ارائه می‌دهد و معمولا منابع خود را ذکر می‌کند. کاربران اغلب می‌نویسند «خیلی مفید بود» یا «اطلاعات عالی بود» و از او بابت ایجاد نکردن ترس قدردانی می‌کنند.

آملیا برک-گارشیا، مدیر مرکز علم ارتباطات سلامت در دانشگاه شیکاگو می‌گوید: ظهور شبکه‌های اجتماعی جوامعی را شکل داده که راحت‌تر در طول زمان و مکان به هم متصل می‌شوند و نوع جدیدی از رهبر افکار را ایجاد کرده‌اند. او که از سال ۲۰۰۸ با اینفلوئنسرهای حوزه سلامت عمومی کار کرده، می‌گوید مهم است که صداهای معتبر و مبتنی بر شواهد در این جوامع تقویت شوند.

در مطالعه‌ای کیفی که سال گذشته منتشر شد، برک-گارشیا، ایمی لیدر از دانشگاه توماس جفرسون و همکارانشان، از ۱۰ اینفلوئنسر رنگین‌پوست که فرزندانی ۹ تا ۱۴ ساله داشتند، خواستند درباره واکسیناسیون علیه ویروس پاپیلومای انسانی اطلاع‌رسانی کنند. این اینفلوئنسرها با دریافت برگه اطلاعاتی، پست‌هایی احساسی ساختند که به ترس‌های والدین اذعان داشت و از روایت شخصی برای توضیح مسیر تصمیم‌گیری درباره واکسن استفاده می‌کرد. برک-گارشیا می‌گوید نظرسنجی‌ها نشان داد دنبال‌کنندگان پس از شنیدن صحبت‌های فردی قابل همذات‌پنداری، بیشتر تمایل داشتند فرزندانشان را واکسینه کنند.

این همذات‌پنداری به رشد دنبال‌کنندگان وفادار کمک می‌کند. امانوئل والاس، می‌گوید همین ویژگی و اصالت برای کارش اساسی بوده است. او که تلاش می‌کند شیمی و دیگر موضوعات علمی را برای جوانان جذاب و قابل فهم کند، بیش از دو میلیون دنبال‌کننده در تیک‌تاک دارد و ویدیوهایی با شاهزاده ویلیام نیز ساخته است.

ویدیوهای او نمایش‌های علمی مختلفی را نشان می‌دهد؛ از آزمایش‌های کلاسیک مدرسه‌ای مانند سوزاندن منیزیم گرفته تا آزمایش‌های پیچیده‌تر. در یکی از ویدیوها، سینه مرغی در معرض محتویات یک باتری لیتیومی قرار می‌گیرد. او می‌گوید: «این سینه مرغ نماینده شماست»، پیش از آن‌که شعله‌ور شود که هشداری قدرتمند درباره خطر بلعیدن باتری لیتیومی است.

او که متخصص سابق علوم در دبیرستان بوده، حتی با رویکرد غیررسمی‌اش نیز تخصص خود را نشان می‌دهد و می‌گوید: من واقعا شبیه دانشمندهای معمولی نیستم. روپوش آزمایشگاهی نمی‌پوشم. گاهی لباس ورزشی می‌پوشم و از اصطلاحات عامیانه استفاده می‌کنم. من فقط خودم هستم.

خاموش کردن صدای اطلاعات نادرست

در مبارزه با اطلاعات غلط، تولیدکنندگان محتوا رویکردهای مختلفی دارند. کلارک «پیش‌خنثی‌سازی» را به «خنثی‌سازی پس از انتشار» ترجیح می‌دهد و آن را مؤثرتر می‌داند. او تلاش می‌کند با ارائه حقایق روشن و بدون ابهام به مخاطبان گسترده دست یابد: این مثل واکسینه کردن آن‌ها در برابر اطلاعات غلط است.

برخی دیگر با مقابله مستقیم شهرت یافته‌اند. میخائیل وارشاوسکی، نیمی از هفته را به‌عنوان پزشک طب خانواده کار می‌کند و نیم دیگر را صرف تولید محتوا برای میلیون‌ها دنبال‌کننده‌اش در یوتیوب، اینستاگرام و تیک‌تاک می‌کند. او محتوای خود را نه فقط برای موافقان، بلکه برای کسانی که درباره مراقبت سلامت کمتر فکر کرده‌اند یا حتی با پزشکی مدرن مخالف‌اند، تولید می‌کند.

یکی از افرادی که وارشاوسکی صحبت‌های او را مورد صحت‌سنجی قرار داده، رابرت اف. کندی جونیور، رئیس وزارت بهداشت و خدمات انسانی ایالات متحده است.

وارشاوسکی می‌گوید وقتی فردی در جایگاه بالایی مانند وزیر کندی مطلبی آشکارا نادرست منتشر می‌کند، میلیون‌ها بازدید می‌گیرد، در حالی که تلاش‌های صحت سنجی دیده نمی‌شود. او می‌گوید انتشار اطلاعات غلط آسان‌تر از مقابله با آن شده است و امیدوار است با تولید مداوم محتوا این خلأ را پر کند.

آدام لوی، فیزیکدان جو در برلین و لندن می‌گوید با وجود بازخوردهای مثبت، با حملات شخصی نیز مواجه شده است.

جست‌وجوی حمایت

کلارک در سال‌های اخیر فعالیتش را گسترش داده و با تهیه‌کننده‌ای همکاری می‌کند، اما تأمین مالی دشوار است. درآمد او از تبلیغات یوتیوب، حمایت مخاطبان، کمک‌های خیریه و اسپانسرها تأمین می‌شود.

در ماه نوامبر سال ۲۰۲۴، دولت برزیل، سازمان ملل و یونسکو، اطلاعاتی درباره تغییرات اقلیمی اعلام کردند. کلارک این اقدام را گامی در مسیر درست می‌داند.

وارشاوسکی نیز بخشی از ابتکار صحت‌سنجی سازمان ملل است که در دوران همه‌گیری کووید-۱۹ آغاز شد و هدفش انتشار اطلاعات دقیق درباره سلامت و تغییرات اقلیم است. سازمان بهداشت جهانی نیز شبکه‌ای از اینفلوئنسرهای سلامت ایجاد کرده که متعهد به مقابله با اطلاعات نادرست هستند.

برک-گارشیا می‌گوید با وجود پیچیدگی‌های فضای اینفلوئنسرها، همچنان فرصت اثرگذاری وجود دارد. ما نمی‌توانیم از این فضا عقب‌نشینی کنیم، چون این فضا از بین نخواهد رفت.