اَفین خراسان جنوبی نامزد ثبت جهانی؛ زیرساخت‌ها در محک ارزیابی بین‌المللی

ایرنا/ بیرجند - ایرنا - روستای اَفین شهرستان زیرکوه در خراسان جنوبی به‌عنوان نامزد ثبت جهانی معرفی شد و زیرساخت‌های گردشگری آن در محک ارزیابی بین‌المللی قرار دارد، فعالان محلی و کارشناسان میراث‌فرهنگی معتقدند این اقدامات می‌تواند مسیر توسعه پایدار گردشگری را برای این روستا هموار کند.

به گزارش ایرنا، خراسان جنوبی در گستره پهناور شرق ایران، به‌واسطه هم‌نشینی کویر، کوهستان و دشت‌های حاصلخیز، از ظرفیت‌های کم‌نظیر طبیعی و فرهنگی برخوردار بوده و یکی از مقاصد بکر گردشگری در شرق ایران به شمار می‌رود.

در این استان، روستاهایی مانند اَفین با معماری سنتی، باغستان‌های گسترده زرشک و چشم‌اندازهای طبیعی، ظرفیت منحصربه‌فردی برای جذب گردشگران داخلی و بین‌المللی فراهم کرده‌اند، اهمیت این ظرفیت‌ها زمانی بیشتر نمایان می‌شود که آنها در مسیر ثبت جهانی و معرفی به عنوان دهکده گردشگری جهانی قرار گیرند.

در دی ماه امسال، روند ثبت جهانی روستاهای ایران با بررسی بیش از ۱۰۰ روستا آغاز شد که در مرحله ارزیابی اولیه، ۵۰ روستا شاخصه‌های لازم برای ثبت جهانی را دارا بودند، پس از بازدیدهای میدانی و ارزیابی امتیازها، نام ۱۲ روستا به مرحله نهایی تدوین پرونده رسید و از میان آن‌ها، پرونده هشت روستا برای ارسال به سازمان جهانی گردشگری آماده شد است تا در رای‌گیری سال ۲۰۲۶، فهرست روستاهای ثبت جهانی ایران گسترش یابد.

یکی از این روستاهای منتخب، روستای تاریخی و گردشگری افین در استان خراسان جنوبی است که به دلیل ویژگی‌های منحصربه‌فرد فرهنگی و طبیعی خود، شایستگی ورود به فهرست جهانی را دارد.

ثبت جهانی روستاها علاوه بر افزایش اعتبار فرهنگی و معرفی میراث تاریخی، فرصتی برای تقویت زیرساخت‌ها، توسعه خدمات گردشگری، جذب سرمایه و ایجاد اشتغال پایدار در مناطق روستایی محسوب می‌شود، این روند می‌تواند نقش مهمی در تثبیت جمعیت و جلوگیری از مهاجرت از روستا به شهر ایفا کند و به الگویی موفق در توسعه گردشگری پایدار برای سایر مناطق کشور تبدیل شود.

روستای اَفین، واقع در شهرستان زیرکوه، با وسعت ۴۵۰ هکتار و بزرگ‌ترین باغ زرشک بی‌دانه جهان، یکی از شاخص‌ترین نمونه‌های گردشگری روستایی و کشاورزی خراسان جنوبی است.

این روستا علاوه بر بافت تاریخی و میراث فرهنگی، محیطی فراهم کرده که گردشگران می‌توانند با زندگی محلی و فرهنگ بومی ارتباط مستقیم برقرار کنند، تجربه‌ای که کمتر در سایر مناطق کشور مشاهده می‌شود.

در سال‌های اخیر به ویژه از سال ۱۴۰۲، کارشناسان و ارزیابان وزارت میراث‌فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی با بازدید میدانی از روستاهای خراشاد (بیرجند)، افین (زیرکوه)، نایبند و اصفهک (طبس) و خور (خوسف) برای بررسی ثبت آنها به عنوان دهکده گردشگری جهانی، روند ارزیابی و برنامه‌ریزی را آغاز کردند، این بازدیدها نشان‌دهنده جدیت استان در آماده‌سازی روستاها برای حضور در سطح بین‌المللی و بررسی دقیق زیرساخت‌ها و ظرفیت‌های فرهنگی است.

موفقیت‌های اولیه این مسیر نیز دیده شده است؛ برای مثال، روستای تاریخی اصفهک در شهرستان طبس ۲۳ آبان ۱۴۰۳ رسما به عنوان یکی از بهترین روستاهای گردشگری سازمان جهانی گردشگری در سال ۲۰۲۴ معرفی شد و این دستاورد، انگیزه‌ای برای تکمیل پرونده سایر روستاها از جمله افین و دیگر روستاهای هدف استان ایجاد کرده است.

مسیر ثبت جهانی افین و دیگر روستاهای خراسان جنوبی، با تمرکز بر احیای بافت تاریخی، ارتقای زیرساخت‌ها و توسعه خدمات گردشگری مطابق استانداردهای بین‌المللی دنبال می‌شود.

ایجاد اقامتگاه‌های بوم‌گردی، راه‌اندازی پایگاه اطلاع‌رسانی و معرفی ظرفیت‌های فرهنگی و طبیعی، بخشی از این اقدامات عملی است که افین را به الگویی برای گردشگری روستایی کشور تبدیل کرده است.

هویت فرهنگی افین که نام آن در زبان کهن ایرانی به معنای «آب و زندگی» آمده، نشان‌دهنده پیوند دیرینه مردم با زمین و منابع طبیعی است، این میراث تاریخی و فرهنگی، در کنار چشم‌اندازهای طبیعی و باغستان‌های زرشک، پایه‌ای مستحکم برای معرفی افین به عنوان یک مقصد گردشگری بین‌المللی فراهم کرده است.

با توجه به ظرفیت‌های موجود و اهمیت ثبت جهانی روستاها، افین خراسان جنوبی در مسیر تبدیل شدن به الگویی موفق در توسعه پایدار گردشگری و کشاورزی قرار گرفته و پرونده این روستا می‌تواند در آینده‌ای نزدیک، هم‌راستا با استانداردهای بین‌المللی تکمیل شود.

در هفته‌های اخیر نیز هم‌زمان با تقویت گفتمان توسعه گردشگری در شرق کشور، روستای افین به‌عنوان یکی از روستاهای شاخص در استان خراسان جنوبی، در کانون توجه برنامه‌ریزان ملی قرار گرفته است.

سفر مشاور وزیر میراث‌فرهنگی، گردشگری و صنایع‌دستی به استان و برگزاری نشست‌های تخصصی با فعالان گردشگری، شورای راهبردی ثبت جهانی افین و مدیران اجرایی، نشان‌دهنده ورود پرونده این روستا به مرحله‌ای جدی‌تر و کارشناسی‌تر در مسیر ثبت جهانی است.

در این سفر، مشاور وزیر و مدیرکل نظارت و ارزیابی خدمات گردشگری وزارت میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی با تاکید بر ضرورت حرکت مبتنی بر نظر کارشناسی، از اعزام تیم تخصصی وزارتخانه برای بررسی میدانی زیرساخت‌های گردشگری افین خبر داد.

روند ثبت جهانی روستای افین در فهرست روستاهای گردشگری جهانی با شناسایی محدودیت‌های زیرساختی و تدوین برنامه عملیاتی دنبال می‌شود

پرهام جانفشان افزود: روند ثبت جهانی روستای افین در فهرست روستاهای گردشگری جهانی با شناسایی محدودیت‌های زیرساختی و تدوین برنامه عملیاتی دنبال می‌شود.

وی تاکید کرد: توسعه گردشگری روستایی با حداقل سرمایه‌گذاری می‌تواند منجر به مهاجرت معکوس و تثبیت جمعیت در روستاها شود.

این اقدام را می‌توان گامی مهم به منظور شناسایی دقیق محدودیت‌ها، اولویت‌بندی مداخلات و تدوین برنامه عملیاتی منسجم برای تکمیل پرونده ثبت جهانی ارزیابی کرد؛ رویکردی که از نگاه کارشناسان، شرط لازم برای عبور از مرحله مطالبه‌گری محلی به سطح تصمیم‌سازی ملی است.

اینکه در این نشست‌ها، موضوع توسعه گردشگری روستایی به‌عنوان ابزاری برای اشتغال پایدار و مهاجرت معکوس مورد تاکید قرار گرفته، به‌ویژه برای روستایی مانند افین که اقتصاد آن بر پایه کشاورزی سنتی و تولید زرشک بی‌دانه استوار است، می‌تواند به تنوع‌بخشی منابع درآمدی و تقویت تاب‌آوری اقتصادی جامعه محلی منجر شود.

پیوند گردشگری با ظرفیت‌های کشاورزی، افین را در جایگاه یک مقصد بالقوه گردشگری کشاورزی در مقیاس ملی و حتی بین‌المللی قرار داده است.

توسعه گردشگری افین نتیجه یک بازآغاز تدریجی

در عین حال، مدیرکل میراث‌فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی خراسان جنوبی هم به بیان آسیب‌های ناشی از زلزله سال ۱۳۷۶ و رکود ناشی از دوران کرونا پرداخت و گفت: وضعیت کنونی گردشگری افین نتیجه یک بازآغاز تدریجی است به‌گونه‌ای که فعالیت‌ها عملا از نقطه صفر احیا شده و اکنون چهار اقامتگاه بوم‌گردی فعال در روستا مشغول ارائه خدمات هستند.

سید احمدبرآبادی با بیان اینکه متقاضیان زیادی برای ایجاد تاسیسات گردشگری در افین اعلام آمادگی کرده‌اند، تصریح کرد: وجود متقاضیان جدید برای ایجاد تاسیسات گردشگری بیانگر شکل‌گیری اعتماد نسبی به آینده این مقصد است.

همچنین مطالبات مردمی مطرح‌شده در نشست تخصصی، از جمله تسریع در تهیه و اجرای طرح جامع مرمت مسجد جامع افین و بررسی دقیق چالش‌های زیرساختی، نشان می‌دهد که جامعه محلی نه‌تنها در جایگاه ذی‌نفع، بلکه به‌عنوان مطالبه‌گر اصلی توسعه پایدار حضور دارد، این سطح از مشارکت اجتماعی، یکی از شاخص‌های کلیدی در ارزیابی‌های مرتبط با ثبت‌های بین‌المللی به‌شمار می‌رود.

در سطحی کلان‌تر نیز مباحث مطرح‌شده درباره شرایط بحرانی گردشگری کشور، نوسانات آمار ورود گردشگر و لزوم مدیریت بحران، نشان می‌دهد که پرونده افین در بستری از چالش‌های ملی در حال پیگیری است، تاکید بر بازاریابی هدفمند، برگزاری رویدادهای کوچک‌مقیاس، تمرکز بر گردشگری داخلی و استفاده از ظرفیت حمل‌ونقل استان‌های همجوار، از جمله راهکارهایی است که می‌تواند برای افین نیز به‌صورت عملیاتی تعریف شود.

پرچم توسعه گردشگری خراسان جنوبی در دست مسئولان

همچنین مشاور وزیر و مدیرکل نظارت و ارزیابی خدمات گردشگری وزارت میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی در دیدار با معاون هماهنگی امور عمرانی استاندار خراسان جنوبی گفت: مسئولان خراسان جنوبی پرچم توسعه و خدمت را در شرقی‌ترین استان کشور بالا نگه داشته‌اند و این موضوع بسیار جای امیدواری است که توسعه گردشگری نیز در این استان در آینده‌ای نزدیک به‌درستی مورد توجه قرار گرفته و ظرفیت‌های اقتصادی آن فعال شود.

پرهام جانفشان با بیان اینکه دولت چهاردهم توجه ویژه‌ای به مسائل حاکمیتی گردشگری دارد تصریح کرد: امیدواریم بتوانیم در آینده‌ای نزدیک گردشگری را در جایگاه سرفصل اقتصاد رشدپذیر کشور بشناسانیم چرا که در مقایسه با سایر صنایع با کمترین هزینه‌ زمینه اشتغال پایدار و مهاجرت معکوس را فراهم می‌کند.

وی بیان کرد: خراسان جنوبی دارای جاذبه‌های منحصربه‌فردی است که در کم‌تر استانی داریم و بایستی آن را به‌عنوان یک پکیج گردشگری متنوع در سطح کشور و دنیا معرفی کنیم.

مشاور وزیر میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی عنوان کرد: این استان مردمان میهمان‌نواز، خون‌گرم و مهمان پذیری دارد و در بازدیدهایی که داشتیم مطالبه‌ای عمومی و خصوصا روستاها فراهم سازی زمینه‌های لازم برای ورود گردشگر به این مناطق بود.

معاون هماهنگی امور عمرانی استاندار خراسان جنوبی هم گفت: خراسان جنوبی شبیه جزیره‌ای ناشناخته ولی بسیار ارزشمند است که دلیل عمده این ناشناخته بودن به معرفی نشدن ظرفیت‌ها در سطح ملی و بین‌المللی است.

محمد فرهادی افزود: در سند آمایش سرزمینی خراسان جنوبی موضوع گردشگری در کنار معادن دومین پیشران اقتصادی برای پیشرفت استان معرفی شده است بنابراین باید برای توسعه گردشگری استان به صورت ویژه اقدام شود.

توصیف استان به‌عنوان «جزیره‌ای ناشناخته اما ارزشمند» بیش از هر چیز بر خلأ معرفی و بازاریابی حرفه‌ای تاکید دارد؛ خلأیی که تکمیل پرونده ثبت جهانی افین می‌تواند بخشی از آن را جبران کند.

راه‌اندازی پایگاه اطلاع‌رسانی دوزبانه روستای افین

معاون گردشگری، سرمایه‌گذاری و تامین منابع اداره‌کل میراث‌فرهنگی، گردشگری و صنایع‌دستی خراسان جنوبی هم از راه‌اندازی پایگاه اطلاع‌رسانی دوزبانه روستای هدف گردشگری افین خبر داد و این اقدام را گامی عملی در تکمیل الزامات حضور در فهرست روستاهای جهانی ارزیابی کرد.

مرتضی عرب با بیان اینکه شکل‌گیری اراده عمومی و مشارکت مردمی، پیش‌نیاز اصلی موفقیت در فرآیندهای بین‌المللی است، اظهار کرد: آنچه امروز افین را در مسیر ثبت جهانی قرار داده، پیش از هر چیز «خواست جمعی» و همراهی ساکنان روستا است.

به گفته وی، تجربه‌های گذشته در حوزه گردشگری روستایی نشان داده است هر جا مردم در متن برنامه‌ریزی حضور داشته‌اند، مسیر توسعه با پایداری بیشتری دنبال شده است.

معاون گردشگری، سرمایه‌گذاری و تامین منابع اداره‌کل میراث‌فرهنگی، گردشگری و صنایع‌دستی خراسان جنوبی راه‌اندازی وب‌سایت دوزبانه را یکی از الزامات اساسی روستاهای متقاضی ثبت در سطح جهانی دانست و افزود: این پایگاه با هدف معرفی ظرفیت‌های تاریخی، فرهنگی و کشاورزی افین طراحی شده و در برنامه تکمیلی، به شبکه رزرواسیون واحدهای اقامتی متصل خواهد شد تا امکان رزرو و دسترسی گردشگران داخلی و خارجی تسهیل شود. به گفته عرب، به‌روزرسانی مستمر محتوا و تولید داده‌های چندرسانه‌ای از دیگر برنامه‌های پیش‌بینی‌شده برای این بستر اطلاع‌رسانی است.

تحقق جهانی شدن افین مستلزم ارتقای خدمات از راه، آب، برق و اینترنت پایدار گرفته تا توسعه کسب‌وکارهای خرد و متوسط، دسترس‌پذیرسازی فضاها برای افراد کم‌توان و افزایش کیفیت خدمات اقامتی و پذیرایی در مقیاس استانداردهای بین‌المللی است

وی با تاکید بر اینکه جهانی‌شدن صرفا یک عنوان نیست، تصریح کرد: تحقق این هدف مستلزم ارتقای خدمات در مقیاس استانداردهای بین‌المللی از بهبود زیرساخت‌های راه، آب، برق و اینترنت پایدار گرفته تا توسعه کسب‌وکارهای خرد و متوسط، دسترس‌پذیرسازی فضاها برای افراد کم‌توان و افزایش کیفیت خدمات اقامتی و پذیرایی است.

عرب عنوان کرد: اتصال به شبکه‌های رزرواسیون بین‌المللی، فراهم‌سازی امکان تبادل ارز، تربیت راهنمایان مسلط به زبان‌های خارجی و تعامل با شبکه روستاهای جهانی، بخشی از الزامات پیش و پس از ثبت جهانی به‌شمار می‌رود.

وی در بخش دیگری از سخنان خود به بیان هویت تاریخی افین و توصیف این روستا به «سرزمین آب و زندگی» پرداخت و یادآور شد: نام افین در ریشه‌های کهن ایرانی، یادآور پیوند آب، زمین و برکت است؛ مفهومی که در ساختار معیشتی و باغستان‌های زرشک روستا نیز تبلور یافته است.

معاون گردشگری، سرمایه‌گذاری و تامین منابع اداره‌کل میراث‌فرهنگی، گردشگری و صنایع‌دستی خراسان جنوبی گفت: افین تنها یک سکونتگاه روستایی نیست، بلکه نمونه‌ای از تداوم زیست بومی در دل اقلیم خشک شرق کشور است که نسل‌ها با اتکا به منابع آب و خاک آن زیسته‌اند.

وی اظهار کرد: از سال ۲۰۲۱ میلادی، برنامه انتخاب «بهترین دهکده‌های گردشگری» توسط سازمان جهانی گردشگری دنبال می‌شود و هدف آن، تبدیل گردشگری به محرک توسعه پایدار روستایی است.

عرب ادامه داد: این سازمان ۹ شاخص از جمله صیانت از منابع فرهنگی، پایداری اقتصادی، اجتماعی و محیطی، یکپارچگی زنجیره ارزش گردشگری، حکمرانی مطلوب، و رعایت الزامات بهداشت، ایمنی و امنیت را به‌عنوان معیارهای ارزیابی معرفی کرده است.

ثبت جهانی افین نیازمند هم‌افزایی و استمرار حمایت‌های ملی

به گفته وی، افین با تکیه بر بزرگ‌ترین باغستان زرشک بی‌دانه، بافت تاریخی ارزشمند و مشارکت فعال جامعه محلی، ظرفیت انطباق با این شاخص‌ها را دارد، اما تحقق نهایی آن نیازمند هم‌افزایی دستگاه‌های اجرایی و استمرار حمایت‌های ملی است.

معاون گردشگری، سرمایه‌گذاری و تامین منابع اداره‌کل میراث‌فرهنگی، گردشگری و صنایع‌دستی خراسان جنوبی تاکید کرد: این استان با رویکردی تدریجی و مبتنی بر برنامه، تلاش دارد روستاهای واجد شرایط خود را به‌صورت مرحله‌ای برای حضور در عرصه‌های بین‌المللی آماده کند و افین با اتکا به سرمایه اجتماعی خود، گام‌های نخست این مسیر را برداشته است.

بر این اساس، تحولات اخیر را می‌توان نشانه‌ای از همگرایی سه سطح محلی، استانی و ملی در مسیر تقویت جایگاه افین دانست؛ همگرایی‌ای که اگر با برنامه مدیریت یکپارچه، ارتقای زیرساخت‌ها و صیانت از اصالت‌های کالبدی و فرهنگی همراه شود، می‌تواند این روستا را از یک مقصد نوظهور به الگویی موفق در گردشگری روستایی و کشاورزی در شرق ایران تبدیل کند.

استان مرزی خراسان جنوبی دارای جمعیتی حدود ۸۰۰ هزار نفر در ۱۲ شهرستان و ۳۲ شهر است.

خراسان جنوبی هزار و ۲۰ اثر تاریخی، طبیعی و معنوی ثبت شده در فهرست میراث ملی و ۱۰ اثر از جمله باغ و عمارت اکبریه بیرجند، بیابان لوت، قنات بلده فردوس، روستای خراشاد (توبافی) در حوزه صنایع دستی، ژئوپارک طبس و کاروانسراهای خراسان جنوبی و روستای اصفهک ثبت جهانی دارد.

روستاهای افین، فورگ، خور، کریمو، باغستان، خرو، اصفهک، ازمیغان، نایبند، سُرند، ملوند، پیرحاجات، ماخونیک و چنشت ۱۴ روستای هدف گردشگری استان خراسان جنوبی هستند.