پاک‌سازی به سبک مائو

دنیای اقتصاد/ متن پیش رو در دنیای اقتصاد منتشر شده و بازنشرش در آخرین خبر به معنای تاییدش نیست

زمانی که شی جین‌پینگ سال نو میلادی را در پکن آغاز کرد، از مردم کشورش خواست تا میراث «یان‌آن» را به خاطر بیاورند؛ همان دژ روستایی مستحکمی که مائو تسه‌تونگ در آنجا چریک‌های انقلابی را به نیرویی منظم و تحت فرمان خود تبدیل کرد و در نهایت کشور را به تسخیر درآورد. این فراخوان شاید اشاره‌ای بود به آنچه در پیش بود. «یان‌آن» همچنین جایی بود که مائو تسه‌تونگ اولین کارزار بزرگ «اصلاحات» حزب خود را آغاز کرد؛ کارزاری از وحشت سیاسی که رقبای او را حذف و قدرت مطلقش را بر حزب تثبیت کرد.
 
به‌گزارش نیویورک تایمز، تنها سه هفته پس از سخنرانی شی، چین عملا ژنرال «ژانگ یوشیا»، فرمانده ارشد نظامی را که زمانی از محرمان اسرار و معتمدین شی محسوب می‌شد، پاکسازی کرد. همچون مائو، شی نیز به دنبال نوعی نوسازی معنوی در حزب و ارتشی است که فرماندهی آن را بر عهده دارد؛ چیزی که او آن را «انقلاب درونی» یا «خود-انقلابی» مداوم می‌نامد. درست مانند مائو، این فرآیند به شکل تصفیه‌های مداوم دشمنان، همکاران و اکنون حتی کسانی که در حلقه نزدیک او هستند، نمود پیدا کرده است. این سطح جدیدی از بی‌رحمی برای مردی است که پیش از این نیز قدرت را به درجه‌ای که از زمان مائو تاکنون دیده نشده، در دستان خود متمرکز کرده است. در طول سه سال گذشته، شی عملا پنج نفر از ۶ژنرال عضو «کمیسیون مرکزی نظامی» (ارگان عالی فرماندهی نیروهای مسلح چین) را برکنار کرده است. اکنون تنها دو عضو باقی مانده‌اند: خود شی و یک نایب‌رئیس که بر تصفیه‌های شی نظارت داشته است. در هفته‌های پس از این واقعه، مقامات چینی توضیحات اندکی ارائه دادند و کوشیدند وضعیت را عادی جلوه دهند.

شی میزبان رهبران خارجی در پکن بود و جلسه‌ای با مقامات حزبی درباره سیاستگذاری‌ها برگزار کرد. او از طریق ویدئوکنفرانس با واحدهای نظامی دیدار کرد و تبریکات سال نو را ابلاغ نمود. شی با اذعان به اینکه سال گذشته «بسیار غیرمعمول و خارق‌العاده» بود، سعی کرد نشان دهد که بدنه ارتش همچنان به او وفادارند و گفت که نیروها هنوز «کاملا قابل‌اتکا و قابل‌اعتماد» هستند. بحث‌های آنلاین محدود شده‌اند و پلتفرم‌های رسانه‌های اجتماعی نتایج جست‌وجو و نظرات مربوط به ژنرال ژانگ را فیلتر می‌کنند. معدود سرمقاله‌های رسمی منتشرشده در این‌باره، به کارزار پاک‌سازی ایدئولوژیک که اولین بار در یان‌آن مدل‌سازی شد، اشاره دارند و نشان می‌دهند که در قلب این برکناری‌ها، مساله کنترل شی بر ارتش نهفته است؛ ارتشی که امپراتوری قدرتمندی در درون حزب محسوب می‌شود.

یک سرمقاله در صفحه اول روزنامه «ارتش آزادی‌بخش خلق»، این تحقیقات را به‌عنوان یک «بهداشت ضروری» توصیف کرد؛ فرآیندی برای «ریشه‌کن کردن درختان بیمار» و «حذف سرطان پنهان» تا ارتش بتواند «بازسازی و اصلاح» شود. سرمقاله دیگری در همان روزنامه، رهبری شی را «منبع قدرت، جهت‌گیری و آینده» برای ارتش توصیف کرد. جان گارنات، بنیان‌گذار یک شرکت مشاوره ریسک ژئوپلیتیک، نوشت: «شی معتقد است که برای نبردهای آینده نیاز به ایجاد شالوده‌ای از وحدت ایدئولوژیک مطلق و وفاداری شخصی دارد.» او اشاره کرد که ادبیات به‌کار رفته توسط حزب نشان می‌دهد که شی در حال استفاده از الگوهای مائوئیستی و استالینیستی است که در دوران جوانی به‌عنوان فرزند یک مبارز انقلابی جذب کرده بود. شی در طول ۱۳سال حکمرانی خود، اغلب از یان‌آن (پایگاه اصلی انقلابی حزب کمونیست تا سال ۱۹۴۸) به‌عنوان الهام‌بخش برای تصفیه کادرها و همچنین راهی برای نشان دادن اقتدار عالی خود در حزب به سنت مائو یاد کرده است. پس از اینکه شی برخلاف رویه معمول، سومین دوره ریاست حزب را تضمین کرد، همراه با مقامات ارشد خود از این شهر بازدید کرد.

او و ژنرال ژانگ همچنین در سال۲۰۲۴ برای جلسه‌ای سرشار از نمادپردازی درباره «کار سیاسی» در ارتش چین، به یان‌آن سفر کردند. شی به افسران ارشد نظامی (که شامل سه ژنرال ارشد دیگر بود که بعدا توسط او تصفیه شدند) نهیب زد که ماموریت انقلابی اولیه خود را به خاطر بسپارند. او در آن سفر با بازدید از اقامتگاه‌های سابق رهبران انقلابی مانند مائو و چوئن لای، بر اهمیت «رهبری مطلق حزب بر ارتش» تاکید کرد. جوزف توریگیان، مورخ حزب کمونیست چین در دانشگاه امریکن واشنگتن، می‌گوید: «برای شی جین‌پینگ، آن میراث و آن نوع کارزار یکی از بزرگ‌ترین گنجینه‌های حزب است. او می‌خواهد به تاریخ بازگردد و از آن روش‌ها استفاده کند. او فکر می‌کند که می‌تواند این کار را درست انجام دهد.» تضمین کنترل بر ارتش آزادی‌بخش خلق، چالش کلیدی هر رهبری پس از مائو بوده است؛ مائویی که با اعلام اینکه «قدرت سیاسی از لوله تفنگ بیرون می‌آید»، اهمیت آن را جاودانه کرد.

سرهنگ «یو گانگ»، بازنشسته ارتش چین،استدلال کرد که سلف شی، هو جین ‌تائو، در مدیریت ارتش با مشکل مواجه بود و توسط دو نایب‌رئیس کمیسیون دور زده شده بود. سرهنگ یو گفت: «ما قبلا این درس را گرفته‌ایم.» او معتقد است که ژنرال ژانگ ممکن است سعی کرده باشد تسلط شی بر ارتش را تضعیف کند؛ اما شکست خورده است. به گفته او، حذف «بی‌دردسر» ژنرال ژانگ نشان می‌دهد که «متزلزل کردن رهبری شی جین‌پینگ چقدر غیرممکن است.» او افزود: «تلاش برای تضعیف قدرت موفقیت‌آمیز نبود و در عوض به یک نتیجه فاجعه‌بار منجر شد.» از زمان به قدرت رسیدن در سال ۲۰۱۲، شی بر یک کارزار شدید برای پاکسازی ارتش نظارت داشته است؛ جایی که فساد از زمان اصلاحات بازار در دهه ۱۹۸۰ و همزمان با افزایش بودجه نظامی، رو به رشد بود. او وفاداری مطلق را برای یکی از اهداف کلیدی خود، یعنی ساختن نیرویی آماده نبرد برای قرن بیست‌ویکم که قادر به دفاع از منافع چین (مانند ادعای مالکیت بر تایوان) باشد، حیاتی می‌داند. درحالی‌که پکن به‌طور مستقیم‌تری با ایالات متحده رقابت می‌کند، تضمین وفاداری ارتش در زمان بحران و درگیری احتمالی اهمیت بیشتری می‌یابد. سانگ ژونگ‌پینگ، کارشناس نظامی چینی، گفت: «حزب باید همیشه بر تفنگ فرمان دهد، نه برعکس.»

وقتی شی از روح یان‌آن صحبت می‌کند، جزئیات تصفیه هزاران عضو حزب در یان‌آن را که از طریق جلسات وحشیانه روانیِ «انتقاد از خود» انجام می‌شد و برخی را به خودکشی کشاند، نادیده می‌گیرد. به گفته «ون-هسوان تسای»، پژوهشگر سیاست نخبگان چین در آکادمی سینیکا تایوان، شی از برخی از همان روش‌های تلقین سیاسی استفاده می‌کند، از جمله اجباری کردن جلسات مطالعه دکترین شخصی خود (اندیشه شی جین‌پینگ) و تشویق به گزارش دادن علیه همکاران یا مافوق‌ها در صورت تخطی از فرامین. دکتر تسای گفت: «این کار کل حزب را به یک محاکمه مبتنی بر گزارش‌دهی متقابل تبدیل می‌کند، به طوری که به هیچ‌کس نمی‌توان اعتماد کرد؛ نه به والدین، نه به مافوق‌ها و نه به هیچ کس دیگر. رژیم او برای حفظ ترس، نیاز به دشمنان و تصفیه‌های دائمی دارد.»

کارزار اصلاحات شی، اگرچه به اندازه دوران مائو خونین یا افراطی نیست، اما در سراسر ساختار حزب گسترش یافته و هم فساد مالی و هم بی‌وفایی‌های ادراکی را هدف قرار می‌دهد. سال گذشته، طبق داده‌های کمیسیون مرکزی بازرسی انضباطی، ۹۸۳هزار مقام به‌دلیل نقض قوانین حزب مجازات شدند که بالاترین رقم ثبت شده است. حذف ناگهانی مقامات ارشد بدون هیچ توضیحی به یکی از ویژگی‌های حکومت شی تبدیل شده است که باعث ایجاد عدم اطمینان و ترس در میان مقامات چینی می‌شود. تحلیلگران می‌گویند این یا نشانه‌ای از پارانویای فزاینده اوست یا تاکتیکی برای نگه داشتن دشمنان و حتی متحدان رهبر در حالت بی‌خبری و حدس و گمان. شی به جای اینکه ژنرال ژانگ را بی‌سروصدا در انتقال قدرت بعدی در سال ۲۰۲۷ بازنشسته کند، تصمیم گرفت او را علنا و با صدای بلند طرد کند. یون سان، مدیر برنامه چین در مرکز استیمسون در واشنگتن، گفت: «این تصفیه نشان‌دهنده موضع قدرت است. شی می‌تواند تنها با حرکت دادن انگشت خود، قدرتمندترین رهبر نظامی چین را حذف کند.»