بیوفوبیا: چرا برخی افراد از طبیعت متنفر هستند؟

زومیت/در مطالعه جدیدی، گروهی از محققان تلاش کردند بیوفوبیا را بهتر بشناسند. آنها چارچوبی مفهومی از روابط منفی انسان با طبیعت ارائه دادند و تمام مطالعات انجام شده در این زمینه را مرور کردند. وجه مقابل بیوفوبیا، بیوفیلیا است؛ یعنی علاقه و تمایل ذاتی انسان به طبیعت. این مفاهیم از روان‌شناسی تکاملی آمده‌اند و نشان می‌دهند که پاسخ مثبت یا منفی انسان به طبیعت در طول تاریخ تکامل، برای بهره‌برداری از منابع و مقابله با خطرات شکل گرفته است.

امروزه بیوفوبیا به معنای اجتناب یا بیزاری از طبیعت است و این باعث می‌شود افراد کمتر از مزایای سلامتی طبیعت بهره‌مند شوند و حتی تلاش‌های حفاظت از محیط زیست ضعیف‌تر شود. به همین دلیل، درک کامل رابطهٔ انسان با طبیعت، از علاقهٔ شدید تا بیزاری کامل، اهمیت زیادی دارد.

محققان ۱۹۶ مطالعه دربارهٔ بیوفوبیا پیدا کردند که بیشتر در کشورهای غربی انجام شده بود. هرچند این تعداد کمتر از مطالعاتی است که علاقهٔ انسان به طبیعت را بررسی کرده‌اند، پژوهش در این زمینه به سرعت در حال رشد است.

بیزاری از طبیعت دلایل متعددی دارد

بیوفوبیا یا بیزاری از طبیعت معمولاً ناشی از چند عامل مختلف است که می‌توان آنها را به دو دستهٔ بیرونی و درونی تقسیم کرد. عوامل بیرونی شامل محیط فیزیکی ما مثل میزان تماس با گونه‌های مختلف حیوانی و گیاهی می‌شوند. نگرش‌های اجتماعی هم بخشی از عوامل بیرونی هستند و شامل روایت‌های رسانه‌ای دربارهٔ طبیعت می‌شوند؛ به عنوان مثال، فیلم «آرواره‌ها» باعث شد ترس از کوسه‌ها در بسیاری از مردم شکل بگیرد.

عوامل درونی اما مربوط به ویژگی‌های شخصی هر فرد است. این ویژگی‌ها شامل دانش و سن می‌شوند که می‌توانند احساس ما نسبت به طبیعت را تحت تأثیر قرار دهند. به طور مثال، داشتن دانش خوب دربارهٔ گونه‌ها و فهم چگونگی کارکرد طبیعت، خطر شکل‌گیری روابط منفی با طبیعت را کاهش می‌دهد. برعکس، احساس ضعف جسمانی یا سلامت ضعیف با ترس بیشتر از حیوانات بزرگ گوشت‌خوار مرتبط است.

با این حال، مهم است بدانیم که این عوامل می‌توانند با هم تعامل داشته باشند و به شکل پیچیده‌ای در هم تنیده شوند. نگرش‌ها، رفتارها و تعاملات ما با طبیعت نیز تحت تأثیر خود بیوفوبیا قرار می‌گیرند. برای مثال، افرادی که بیوفوبیا دارند ممکن است از مناطقی که فکر می‌کنند حیوانات ترسناکی در آن زندگی می‌کنند، دوری کنند. همین امر حتی می‌تواند منجر به حمایت بیشتر از کشتن حیواناتی مثل گرگ‌ها، خرس‌ها و کوسه‌ها شود.

حیواناتی که معمولاً تهدیدآمیز تلقی می‌شوند مانند مارها، عنکبوت‌ها و گوشت‌خواران، به خوبی مورد مطالعه قرار گرفته‌اند. اما بیوفوبیا می‌تواند به سوی گونه‌های بی‌ضرر یا حتی مفیدی که حضورشان در نزدیکی انسان سودمند است، هم معطوف شود، مثل گونه‌های بومی قورباغه‌ها.

روش‌های درمان بیوفوبیا

با توجه به فواید وقت‌گذرانی در طبیعت، سوال این است که آیا می‌توان بیوفوبیا را کاهش داد یا درمان کرد؟ محققان روش‌های مختلفی برای مقابله با بیوفوبیا پیشنهاد کرده‌اند، اما هیچ راه‌حلی وجود ندارد که برای همه افراد به یک شکل مؤثر باشد.

یکی از روش‌های کاهش بیوفوبیا مواجهه تدریجی است. این روش می‌تواند با کارهای ساده‌ای مثل عادت کردن به وقت‌گذرانی در طبیعت شروع شود و به درمان‌های تخصصی‌تر در مراکز بالینی برسد. به عنوان مثال، افرادی که از عنکبوت می‌ترسند می‌توانند با کمک روان‌شناس یا مربی متخصص، ترس خود را به تدریج کاهش دهند؛ ابتدا با دیدن عکس عنکبوت‌ها و تغییر نگرش ذهنی نسبت به آنها، و سپس مراحل پیشرفته‌تر مواجهه حضوری با این حیوانات.

روش دیگر مقابله با بیوفوبیا آموزش و اطلاع‌رسانی است. این روش می‌تواند به شکل‌های مختلفی اجرا شود؛ از آموزش رسمی در مدارس و دانشگاه‌ها دربارهٔ دنیای طبیعی و اکوسیستم‌ها گرفته تا ارائه برنامه‌های آموزشی عمومی و کارگاه‌های محیط‌زیستی. نصب تابلوهای اطلاعاتی در پارک‌ها و مناطق حفاظت‌شده نیز به مردم کمک می‌کند تا با گونه‌های مختلف گیاهی و حیوانی اطراف خود آشنا شوند، رفتار و نقش هر گونه در اکوسیستم را بهتر بفهمند و در نتیجه ترس یا انزجار ناشی از ناآگاهی کاهش یابد. این آموزش‌ها می‌تواند به تدریج علاقه و احترام افراد نسبت به طبیعت را افزایش دهد و آنها را ترغیب کند بیشتر در محیط‌های طبیعی وقت بگذرانند.

روش دیگری که برای مقابله با بیوفوبیا مطرح می‌شود، کاهش تعارض است. این روش به کاهش تجربیات منفی یا جبران تجربه‌های بد گذشته کمک می‌کند. البته باید توجه داشت که طبیعت می‌تواند خطرناک باشد و گاهی احساسات منفی نسبت به آن کاملاً منطقی هستند. برای مثال، کشاورزان ممکن است نسبت به حیوانات وحشی که به مزارع و محصولاتشان آسیب می‌زنند، احساس نگرانی یا دید منفی پیدا کنند. در این شرایط، روش کاهش تعارض تلاش می‌کند با ارائه راهکارهایی مانند ایجاد موانع محافظتی، تغییر زمان کاشت یا استفاده از تکنیک‌های مدیریت هوشمند، این برخوردها و خسارت‌ها را کاهش دهد و تجربه منفی انسان‌ها با طبیعت را به حداقل برساند.

اگر در طبیعت احساس شادی و آرامش می‌کنید، جزو اکثریت هستید. اما تحقیقات نشان می‌دهند که میزان بیوفوبیا در حال افزایش است. وقتی زندگی شهری ما را از طبیعت دور می‌کند و حیوانات و گیاهان وحشی تنها یک یادآوری دور می‌شوند، حفظ علاقه و عشق به طبیعت اهمیت بیشتری پیدا می‌کند، به‌ویژه اگر بخواهیم هم از فواید سلامتی طبیعت بهره‌مند شویم و هم اکوسیستم‌ها را پایدار نگه داریم.

در نهایت، آگاه شدن از نفرت یا بیزاری خود نسبت به طبیعت، گامی حیاتی برای بازگرداندن روابط مثبت با آن است.