خواجه نصیرالدین طوسی، پیشگام سامان‌دهی دانش در تمدن اسلامی

ایسنا/پنجم اسفند، روز بزرگداشت خواجه نصیرالدین طوسی، یادآور جایگاه والای دانش، خردورزی و تلاش علمی در تاریخ ایران است. اندیشمندی جامع‌الاطراف که در روزگاری پرآشوب، با اتکا به عقلانیت و تدبیر، بنیانی استوار برای پیشرفت علمی بنا نهاد و نام خود را در شمار برجسته‌ترین چهره‌های علم جهان ثبت کرد.
خواجه نصیرالدین طوسی با تأسیس رصدخانه مراغه گامی ماندگار در توسعه دانش نجوم و ریاضیات برداشت. این رصدخانه نه‌تنها مرکزی برای مطالعه افلاک، بلکه نمادی از مدیریت علمی، برنامه‌ریزی دقیق و هم‌افزایی اندیشمندان بود؛ مجموعه‌ای که نشان داد پیشرفت علمی، نیازمند سازمان‌دهی، همکاری و نگاه مهندسی است.
نام‌گذاری این روز به عنوان «روز مهندسی» نیز ادای احترامی است به همه مهندسانی که با دانش تخصصی، دقت در محاسبه و تعهد حرفه‌ای، مسیر توسعه و آبادانی کشور را هموار می‌سازند. همان‌گونه که خواجه نصیر علم را در خدمت جامعه می‌خواست، مهندسان امروز نیز با تکیه بر دانش روز و روحیه مسئولیت‌پذیری، نقش‌آفرینان اصلی ساختن آینده‌ای پایدار و پیشرفته‌اند.
دانشگاه مراغه، تداوم میراث علمی خواجه نصیر
رئیس دانشگاه مراغه به عنوان رئیس بالاترین مرجع علمی در شهر مراغه، خاستگاه خواجه نصیر،  در گفت‌وگو با ایسنا با تأکید بر جایگاه تاریخی مراغه در تمدن علمی ایران اظهار کرد: مراغه جایگاه ممتاز و الهام‌بخشی در تاریخ ایران دارد و از قرن هفتم هجری با تأسیس رصدخانه مراغه به همت خواجه نصیرالدین طوسی، به یکی از مهم‌ترین مراکز علمی جهان اسلام تبدیل شد.
رسول معروفی‌آذر با بیان اینکه خواجه نصیر تنها یک نظریه‌پرداز نبود، گفت: او علم را در خدمت حل مسائل عملی قرار داد و با طراحی و ساخت ابزارهای دقیق نجومی، نظریه‌ها را در عمل به کار گرفت. در همین راستا، دانشگاه مراغه نیز در کنار علوم نظری، رویکرد مسئله‌محور و کاربردی را دنبال می‌کند تا پژوهش‌ها در زندگی مردم و پیشرفت کشور نمود داشته باشد. طراحی دقیق، کار تیمی و رویکرد مسئله‌محور از الزامات تحقق این هدف است.

وی افزود: رصدخانه مراغه تنها یک مرکز مطالعات نجومی نبود، بلکه در زمان خود یک مجتمع علمی چندرشته‌ای به شمار می‌رفت که در آن علوم مختلفی همچون ریاضیات، فلسفه، مهندسی و علوم طبیعی مورد مطالعه قرار می‌گرفت. بر همین اساس، شعار دانشگاه مراغه را «دانشگاه مراغه میراثی از خواجه نصیر است» قرار داده‌ایم و حرکت در همان مسیر را دنبال می‌کنیم.
تقویت رشته‌های علمی متناسب با هویت تاریخی شهر
وی با بیان اینکه این دانشگاه در نظر دارد بازتاب‌دهنده هویت تاریخی شهر در حوزه‌های مختلف باشد، تصریح کرد: با تقویت رشته‌های مهندسی، علوم پایه و میان‌رشته‌ای تلاش می‌کنیم گذشته علمی شهر و موقعیت ممتاز آن را برجسته کنیم. همچنین توجه به تاریخ علم و نجوم از اولویت‌های پژوهشی ماست و مرکز نجوم و اخترفیزیک در کنار دانشگاه به‌عنوان یکی از ارکان علمی فعال است.
معروفی آذر ادامه داد: در حوزه فرهنگی نیز هدف ما زنده نگه داشتن نام و میراث علمی خواجه نصیر است. خواجه نصیر برای ما نماد عقلانیت و نوآوری است که توانست در شرایط دشوار تاریخی، بنیان یک مکتب علمی را پایه‌گذاری کند.
وی با اشاره به برنامه‌های توسعه‌ای دانشگاه گفت: علاوه بر آموزش و پژوهش‌های معمول، ایجاد و تقویت هسته‌های پژوهشی و قطب‌های علمی در موضوعات مختلف از جمله تاریخ علم و نجوم که برند شهرستان مراغه محسوب می‌شود، در دستور کار قرار دارد. برگزاری همایش‌های ملی و بین‌المللی، نشست‌های تخصصی با مشارکت دانشگاه‌های داخلی و خارجی و با محوریت رصدخانه مراغه نیز از دیگر برنامه‌هاست.
وی مستندسازی و تولید محتوای علمی برای معرفی جایگاه تاریخی مراغه در سطح ملی و بین‌المللی را از اهداف مهم دانشگاه عنوان کرد و افزود: تلاش می‌کنیم دستاوردها به‌صورت مستند و علمی در اختیار عموم قرار گیرد تا مردم با گذشته و تاریخ این شهرستان آشنا شوند.
وی با تأکید بر اینکه دانشگاه نباید جزیره‌ای عمل کند، اظهار کرد: دانشگاه‌های نسل جدید باید موتور محرک کشور باشند. بر همین اساس، ارتباط فعال با صنعت، جامعه، صنایع منطقه و دیگر مراکز علمی داخلی و خارجی برقرار کرده‌ایم.
معروفی‌آذر خاطرنشان کرد: مراغه در گذشته جایگاه برجسته‌تری داشته و امروز نیز از پتانسیل‌های بالایی برخوردار است، اما به دلایلی از جمله مرکز استان نبودن، آن‌گونه که باید بروز و ظهور نیافته است. هدف ما ارتقای کیفیت آموزش و پژوهش و تمرکز بر مزیت‌های بومی است تا جایگاه مراغه احیا شود.
لزوم ایجاد دانشکده هنر در شهر تاریخی مراغه
وی با اشاره به ظرفیت‌های هنری شهر گفت: مراغه سابقه‌ای تاریخی در حوزه هنر دارد و در دیدار با وزیر علوم تأکید کردم اگر قرار باشد در ایران چند دانشکده هنر ایجاد شود، یکی از آنها باید در مراغه باشد. مقرر شد این موضوع از ایجاد یک گروه آموزشی آغاز و به تدریج به دانشکده ارتقا یابد. متأسفانه در آمایش آموزش عالی به ظرفیت تاریخی مراغه توجه کافی نشده و تحقق این امر نیازمند پیگیری و همراهی مسئولان است.
رئیس دانشگاه مراغه همچنین به اهمیت گردشگری اشاره کرد و گفت: ایجاد رشته‌های مرتبط با گردشگری، از جمله گردشگری صنعتی و سایر حوزه‌های مرتبط، می‌تواند به رونق دوباره شهر کمک کند. برندسازی علمی شهر با محوریت رصدخانه مراغه از دیگر برنامه‌هاست تا با دعوت از محققان داخلی و خارجی، جایگاه علمی مراغه تقویت شود.
وی از تعامل مؤثر با مدیریت شهری و نهادهای فرهنگی خبر داد و افزود: هدف ما تبدیل ظرفیت تاریخی شهر به سرمایه علمی و گردشگری علمی است. مراغه از گذشته شهری دانشگاهی و علمی بوده و این فرهنگ همچنان در میان مردم جاری است.
معروفی‌آذر با بیان اینکه رصدخانه مراغه یک اثر تاریخی است و نه یک مجموعه فعال نجومی، گفت: بازوی علمی ادامه‌دهنده مسیر آن، مرکز نجوم و اخترفیزیک است که با حضور اساتید مجرب فعالیت می‌کند، اما در حوزه تجهیزات به‌روز رصدی با محدودیت‌هایی مواجه هستیم.
وی تأکید کرد: آنچه بیش از همه الهام‌بخش ماست، نگاه و دیدگاه خواجه نصیرالدین طوسی در مدیریت علمی و پژوهش نظام‌مند است، الگویی موفق که می‌تواند مسیر دانشگاه مراغه را در دستیابی به موفقیت‌های بزرگ هموار سازد.
فعالیت‌های علمی خواجه نصیر در دوره اسماعیلیان
یک پژوهشگر مسائل تاریخی نیز در گفت‌وگو با ایسنا با اشاره به جایگاه تاریخی خواجه نصیرالدین طوسی اظهار کرد: خواجه نصیرالدین در دوره‌ای حساس از تاریخ ایران می‌زیست، دوره‌ای که مقارن با گذار از خلافت عباسی به حاکمیت ایلخانان مغول بود. با این حال، وی تألیفات و تحقیقات علمی خود را از دوران خلافت عباسی آغاز کرده بود.
کریم میمنت‌نژاد افزود: خواجه نصیر بخشی از عمر خود را در قلعه الموت و در دوره اسماعیلیان سپری کرد و در همان زمان توانست جایگاه ممتاز علمی برای خود تثبیت کند. این جایگاه در دوره ایلخانی نیز حفظ شد و همین موقعیت تثبیت‌شده علمی سبب شد در دوره گذار از خلافت عباسی به ایلخانان، فعالیت‌های علمی در ایران استمرار یابد.
وی با بیان اینکه خواجه نصیر در دوره هلاکو خان و ایلخانان به عنوان مشاور اعظم و رئیس اوقاف فعالیت داشت، تصریح کرد: امور اجرایی حکومت در اختیار دیوانسالاران ایرانی دستگاه ایلخانی بود و خواجه مستقیماً در اجراییات دخالت نداشت، اما به دلیل ضریب فکری بالا و نفوذ معنوی و فکری بر پادشاه، توانست با اندیشه‌های خود در صیانت از ایران و میراث فرهنگی و علمی آن نقش‌آفرینی کند.
میمنت‌نژاد ادامه داد: خواجه نصیر در احیای علمی ایران پس از حمله مغول تأثیر بسزایی داشت. او با توجه به جایگاه و نفوذ خود در حاکمیت، دانشمندان فعال آن دوره را می‌شناخت و توانست آنان را زیر چتر حمایتی قرار دهد. این حمایت‌ها موجب شد از نابودی برخی کتابخانه‌ها و مراکز علمی جلوگیری شود.
وی خاطرنشان کرد: یکی از اقدامات مهم خواجه، نهادینه کردن کار تیمی در میان دانشمندان بود. وی در موضوع رصدخانه مراغه بسیاری از دانشمندان را از نقاط مختلف ایران گرد هم آورد و همکاری گروهی میان محققان را سازماندهی کرد، اقدامی که در آن زمان کم‌سابقه بود.
تمدن اسلامی و جایگاه اندیشه‌های علمی در تعاملات جهانی
وی درباره تأثیر تمدنی خواجه نصیرالدین گفت: تمدن اسلامی متأثر از اندیشه‌های خواجه، قطعاً بر اروپا نیز تأثیر داشته است، اما درباره سطح و ابعاد دقیق این تأثیرگذاری تاکنون پژوهش جامعی انجام نشده است.
این پژوهشگر، ویژگی برجسته شخصیتی خواجه نصیرالدین طوسی را «مدیریت در بحران» دانست و اظهار کرد: او در دوره‌ای زندگی می‌کرد که جامعه در حال گذار بود، ثبات سیاسی وجود نداشت و قدرت در حال انتقال بود. در چنین شرایطی توانست مدیریت کند و از ظرفیت‌های موجود برای حفظ بنیان‌های علمی و فرهنگی بهره ببرد.
وی افزود: در تاریخ معاصر ایران نیز افرادی همچون محمدعلی فروغی در دوره‌های گذار نقش‌آفرین بودند و تلاش کردند کشور را از التهاب‌ها، تهاجمات و زیان‌های بیشتر مادی، فیزیکی و سیاسی مصون نگه دارند.
میمنت‌نژاد تأکید کرد: خواجه نصیرالدین طوسی به علوم میان‌رشته‌ای و کاربردی توجه داشت و صرفاً به علم به معنای دانش نظری بر روی کاغذ اکتفا نکرد. او از حامیان و بنیان‌گذاران رویکردهای کاربردی و بین‌رشته‌ای بود و علم را در خدمت جامعه به کار گرفت.
جایگاه علمی و سیاسی خواجه نصیرالدین طوسی در تمدن اسلامی
میکائیل جمال‌پور، استاد دانشگاه‌های آذربایجان شرقی در گفت‌وگو با ایسنا با اشاره به جایگاه ممتاز خواجه نصیرالدین طوسی اظهار کرد: نصیرالدین طوسی به عنوان بزرگ‌ترین حکیم، منطقدان و مهندس در جهان اسلام شناخته شده و افزون بر جایگاه علمی، از برجسته‌ترین کارگزاران سیاسی شیعه نیز به شمار می‌رود، شخصیتی که هم دانشمند بود و هم در ساختار حکمرانی نقش اجرایی داشت.
وی افزود: در حالی که اندیشمندانی چون افلاطون، ارسطو و فارابی عمدتاً در حوزه نظر فعالیت داشتند، خواجه نصیر در کنار فعالیت‌های علمی گسترده، در دوره ایلخانان مغول مسئولیت اجرایی نیز برعهده داشت. 
جمالپور با اشاره به دیدگاه میشل فوکو درباره حکمت مدنی تصریح کرد: فوکو معتقد است حکمت را نباید صرفاً در کتابخانه‌ها جست‌وجو کرد، بلکه این مفهوم می‌تواند در بطن جامعه و تحولات اجتماعی جریان داشته باشد. بر همین اساس، شهر «حکمت‌محور» می‌تواند به الگوی تراز برای کشور تبدیل شود.
وی با تبیین دیدگاه خواجه نصیر درباره حکمت مدنی گفت: از نظر او، گسترش حکمت در شهر و کشور موجب عزت دین، شکل‌گیری نظام کارآمد و افزایش بهره‌وری می‌شود، اما در نبود حکمت، فتنه، تضعیف مکتب و کاهش کارآمدی رخ می‌دهد. خواجه، «ناموس» را به معنای شریعت و نظام قانونی دانسته و معتقد است حکمت، دیانت و سیاست در کنار یکدیگر سازه‌ای واحد را تشکیل می‌دهند که خروجی آن کارآمدی و اثربخشی است.