لاک‌پشت غول‌پیکر فلوریانا پس از ۲۰۰ سال به زیستگاه اصلی خود بازگشت

زومیت/پس از نزدیک به دو قرن غیبت، لاک‌پشت غول‌پیکر فلوریانا دوباره به زیستگاه اصلی خود در مجمع‌الجزایر گالاپاگوس بازگشته است.

پس از بیش از ۱۸۰ سال غیبت، لاک‌پشت‌های غول‌پیکر بار دیگر روی خاک جزیره فلوریانا در مجمع‌الجزایر گالاپاگوس قدم می‌زنند؛ رخدادی که دانشمندان آن را یکی از مهم‌ترین پروژه‌های احیای اکولوژیک در اقیانوس آرام می‌دانند.

زیرگونه‌ای به نام لاک‌پشت غول‌پیکر فلوریانا (Chelonoidis niger niger) که زمانی در این جزیره زندگی می‌کرد، در دهه ۱۸۴۰ میلادی به‌طور کامل از بین رفت. عامل اصلی انقراض آن، شکارچیان نهنگ بودند که در قرن ۱۹ هزاران لاک‌پشت را از جزایر آتشفشانی گالاپاگوس جمع‌آوری می‌کردند. این خزندگان بزرگ می‌توانستند ماه‌ها بدون غذا و آب زنده بمانند؛ درنتیجه ملوانان آنها را به‌عنوان «انبار غذای زنده» در کشتی‌هایشان نگه می‌داشتند تا در سفرهای طولانی شکار نهنگ از گوشتشان تغذیه کنند.

اکنون به‌گزارش گاردین، در اقدامی کم‌سابقه، ۱۵۸ لاک‌پشت جوان که از نوادگان همین زیرگونه هستند، به فلوریانا بازگردانده شده‌اند. این بازگشت بخشی از «پروژه بازسازی اکولوژیک فلوریانا»، طرحی مشترک میان اداره پارک ملی گالاپاگوس، چند سازمان حفاظتی و ساکنان محلی جزیره است که جمعیتی حدود ۱۶۰ نفر دارد.

نکته شگفت‌انگیز اینکه گرچه لاک‌پشت‌های فلوریانا در خود جزیره منقرض شدند، بخشی از میراث ژنتیکی آنها به شکلی غیرمنتظره در جزیره‌ای دیگر باقی ماند. در سال ۲۰۰۸، پژوهشگران در دامنه آتشفشان وُلف در شمال جزیره ایزابلا، به جمعیتی از لاک‌پشت‌های غول‌پیکر برخوردند که بررسی‌های ژنتیکی نشان داد برخی از آنها بخشی از تبار فلوریانا را در خود دارند.

عامل اصلی انقراض لاک‌پشت‌های فلوریانا، شکارچیان نهنگ قرن ۱۹ بودند.

بیشتر آن لاک‌پشت‌ها ، مشابه جمعیت‌های دیگر ایزابلا، لاکی گنبدی‌شکل داشتند؛ اما برخی دارای لاکی زین‌مانند بودند که مشخصه لاک‌پشت‌های تکامل‌یافته در فلوریانا است. این تفاوت ظاهری به دلیل سازگاری با نوع پوشش گیاهی جزیره‌هاست: لاک‌پشت‌های زین‌پشت معمولاً در زیستگاه‌های خشک‌تر با گیاهان بلندتر زندگی می‌کنند و گردن بلندتر و لبه جلویی بالارفته لاک به آنها کمک می‌کند به شاخه‌ها و کاکتوس‌ها دسترسی پیدا کنند.

لاک‌پشت غول‌پیکر فلوریانا. وقتی چارلز داروین در سال ۱۸۳۵ به جزیره رسید، جمعیت این زیرگونه به شدت کاهش یافته بود.

بررسی‌های ژنتیکی تأیید کرد که برخی از لاک‌پشت‌های آتشفشان ولف، نوادگان دورگه لاک‌پشت‌های فلوریانا هستند. دلیل این موضوع به رفتار همان شکارچیان نهنگ قرن ۱۹ برمی‌گردد: آنها گاهی لاک‌پشت‌های زنده را در جزایر دیگر رها یا هنگام سبک‌کردن کشتی، آنها را در نقاط مختلف پیاده می‌کردند. همین جابه‌جایی‌ها باعث شد ژن‌های فلوریانا در جزیره‌ای دیگر باقی بماند.

در سال ۲۰۱۷ برنامه‌ای موسوم به زادگیری دوباره آغاز شد. در این روش، دانشمندان حیواناتی را که بیشترین شباهت ژنتیکی را به زیرگونه منقرض‌شده دارند انتخاب می‌کنند و با یکدیگر جفت‌گیری می‌دهند تا در نسل‌های بعدی، ویژگی‌های ژنتیکی نزدیک‌تری به جمعیت اصلی بازسازی شود. برای این پروژه، ۲۳ لاک‌پشت دورگه که بیشترین نزدیکی ژنتیکی را به فلوریانا داشتند انتخاب شدند.

نتیجه چشمگیر بود: تا سال ۲۰۲۵ بیش از ۶۰۰ نوزاد لاک‌پشت به دنیا آمد. چند صدتای آنها آن‌قدر رشد کردند که بتوانند در طبیعت رها شوند. نرهای این گونه می‌توانند به طولی نزدیک به ۱٫۵ متر برسند و وزنی چند صد کیلوگرمی داشته باشند؛ بنابراین حضورشان تأثیر چشمگیری بر چشم‌انداز جزیره می‌گذارد.

فلوریانا، ششمین جزیره بزرگ گالاپاگوس، زمانی میزبان گونه‌های بومی فراوانی از جمله مرغ مقلد فلوریانا و مار دونده فلوریانا بود. اما با ورود ملوانان، شکارچیان نهنگ و سپس مهاجران دائمی، حیوانات مهاجمی مانند موش‌ها و گربه‌های وحشی به جزیره راه یافتند. این گونه‌های غیربومی تخم پرندگان را می‌خوردند، به خزندگان حمله می‌کردند و به پوشش گیاهی آسیب می‌زدند. چنین الگویی در بسیاری از جزایر کوچک جهان تکرار شده است.

جزایری که در حال حاضر جمعیت لاک‌پشت‌های غول‌پیکر در آنها زندگی می‌کند، با خطوط نقطه چین نشان داده شده است.

وقتی چارلز داروین در سال ۱۸۳۵ به فلوریانا رسید، جمعیت لاک‌پشت‌های غول‌پیکر آن در آستانه نابودی کامل بود. اکنون، نزدیک به دو قرن بعد، بازگرداندن این خزندگان نمادین به نوعی جبران تاریخی به شمار می‌رود.

اجرای موفق طرح بدون حذف گونه‌های مهاجم ممکن نبود. از سال ۲۰۲۳ برنامه‌ای گسترده برای ریشه‌کنی موش‌ها و گربه‌های وحشی در فلوریانا آغاز و بیشتر جمعیت آنها حذف شد. این اقدام راه را برای بازگشت لاک‌پشت‌ها و دیگر گونه‌های بومی هموار کرد.

اجرای موفق طرح احیای لاک‌پشت غول‌پیکر فلوریانا، بدون حذف گونه‌های مهاجم ممکن نبود

نشانه‌های احیا به‌تدریج آشکار شده است. یلوه گالاپاگوس که از زمان نخستین سفر داروین دیگر در فلوریانا ثبت نشده بود، دوباره مشاهده شده است. جمعیت سهره‌های زمینی، مارمولک‌ها و حلزون‌های بومی نیز افزایش یافته‌اند. کشاورزان محلی هم گزارش داده‌اند که پس از کاهش شدید موش‌ها، محصولاتشان بهتر شده و خسارت کمتری می‌بینند.

لاک‌پشت‌های غول‌پیکر در بوم‌شناسی به‌عنوان «گونه‌های کلیدی» شناخته می‌شوند. این اصطلاح به گونه‌هایی اشاره دارد که نقششان در حفظ ساختار اکوسیستم بسیار فراتر از تعدادشان است. چریدن این لاک‌پشت‌ها باعث حفظ فضاهای باز می‌شود، رشد گیاهان بومی را تقویت می‌کند و به گونه‌های دیگر مانند خزندگان، بی‌مهرگان و پرندگان کمک می‌کند. آنها هنگام حرکت در جزیره، بذر گیاهان را در نقاط مختلف پخش می‌کنند و حتی با ایجاد گودال‌های گِلی کوچک، ریززیستگاه‌هایی برای جانوران دیگر فراهم می‌کنند.

راکان زهاوی، مدیر اجرایی «بنیاد چارلز داروین»، تأکید کرده است که زیستگاه سالم پایه تنوع زیستی است و لاک‌پشت‌های غول‌پیکر بخش حیاتی این سامانه‌اند؛ زیرا با شکل‌دادن به پوشش گیاهی و پراکندن بذرها، فرایندهای طبیعی احیای چشم‌انداز را دوباره فعال می‌کنند.

بازگشت لاک‌پشت‌های غول‌پیکر به فلوریانا تنها احیای یک گونه نیست؛ بلکه گامی در بازسازی سامانه‌ای طبیعی است که سلامت آن نه‌تنها برای حیات وحش، بلکه برای آینده اقتصادی و اجتماعی ساکنان جزیره نیز حیاتی است.