آینده خاورمیانه در پرتو دکترین مونرو

دنیای اقتصاد/ متن پیش رو در دنیای اقتصاد منتشر شده و بازنشرش در آخرین خبر به معنای تاییدش نیست

حمله اخیر ایالات متحده به ونزوئلا که یکی از متحدان مهم ایران در آمریکای لاتین محسوب می‌شود، نشان از آن دارد که سیاست تهاجمی آمریکا در عرصه سیاست خارجه شروعی توفانی در سال جدید میلادی داشته است؛ موضوعی که به تعبیر فارن پالیسی می‌تواند نشانگر سالی پرتنش برای پرونده روابط تهران-واشنگتن باشد.
 
ناظران و تحلیلگران سیاست بین‌الملل، صبح شنبه سوم ژانویه را با خبری آغاز کردند که در آغاز شبیه به سناریوی فیلم‌های ‌هالیوودی بود؛ کاخ سفید از حمله نظامی گسترده به کاراکاس، پایتخت ونزوئلا خبر داد، اقدامی که بسیاری نسبت به عملیاتی‌شدن آن، دست‌کم در روزهای آغازین سال ۲۰۲۶، ابراز تردید کرده بودند. آنچه این تحولات را بیش از پیش جالب‌توجه کرد، ادعای بازداشت نیکولاس مادورو، رئیس‌جمهور ونزوئلا و همسرش از سوی گروه عملیاتی نیروهای ویژه دلتا بود، امری که تا حدی آدمی را یاد بازی‌های سری اکشن-ماجراجویی «کال آف دیوتی» می‌اندازد. این در حالی است که معاون وزیر خارجه ایالات متحده پس از ادعاها مبنی بر دستگیری رئیس‌جمهور ونزوئلا از محاکمه وی خبر داد. اسکای نیوز نیز به نقل از منابع مدعی شد که دستگیری رئیس‌جمهور ونزوئلا یک خروج مذاکره‌شده بوده است. جدا از دلالت‌های گوناگون این اقدام کاخ سفید در چارچوب سیاست بین‌الملل، نزدیکی روابط ایران و ونزوئلا و همچنین تعریف چنین اقداماتی در بستر سند امنیت ملی آمریکا مساله‌ای است که چه‌بسا نیازمند تحلیل بیشتر باشد.

واکنش وزارت خارجه ایران
اقدام دولت آمریکا در حمله گسترده به ونزوئلا واکنش‌های گسترده‌ای از سوی کشورهای جهان در پی داشت. در همین رابطه، دستگاه دیپلماسی جمهوری اسلامی ایران با محکوم کردن تجاوز گسترده ایالات متحده، آن را نقض فاحش حاکمیت ملی عنوان کرد. در متن این بیانیه آمده است:‌ وزارت امور خارجه جمهوری اسلامی ایران حمله نظامی آمریکا به ونزوئلا و نقض فاحش حاکمیت ملی و تمامیت سرزمینی این کشور را به‌شدت محکوم می‌کند. بیانیه دستگاه دیپلماسی کشورمان افزود: حمله نظامی آمریکا به ونزوئلا نقض آشکار اصول بنیادین منشور ملل متحد و قواعد اساسی حقوق بین‌الملل به‌ویژه بند ۴ ماده ۲ منشور مبنی بر ممنوعیت توسل به زور و مصداق کامل «عمل تجاوزکارانه» است که باید فورا از سوی سازمان ملل متحد و همه دولت‌هایی که دغدغه حاکمیت قانون، صلح و امنیت بین‌المللی دارند صریحا محکوم شود.

سایه تحریم بر سر روابط ایران و ونزوئلا
پرسشی که بی‌تردید در این میان مطرح می‌شود، دلالت‌های چنین اقدامی برای ایران است، کشوری که به‌عنوان یکی از متحدان ونزوئلا طی چند دهه اخیر شناخته شده است. روابط ایران و ونزوئلا در چند دهه گذشته تحت‌تاثیر عوامل سیاسی، اقتصادی و ایدئولوژی ضدآمریکایی شکل گرفته است. این دو کشور به دلیل اشتراکات در زمینه‌های سیاسی و اقتصادی، به‌ویژه در دوران حکومت هوگو چاوز در ونزوئلا، روابط نزدیکی را برقرار کردند و این همکاری‌ها به ویژه در دوران کنونی تحریم‌های بین‌المللی علیه هر دو کشور، اهمیت بیشتری پیدا کرده است. طی سال‌های اخیر، ارسال محموله‌های نفتی از ایران به ونزوئلا و همکاری‌های نظامی و امنیتی به قوت خود باقی ماند، امری که نشان‌دهنده ادامه روابط نزدیک میان دو کشور تلقی می‌شد.

واشنگتن این رابطه دوستانه و استراتژیک را بی‌تردید به‌عنوان تهدیدی گسترده برای خود تلقی می‌کرد، به‌ویژه از آن جهت که در دکترین سیاست خارجی کاخ سفید آمریکای لاتین عملا به‌عنوان حیاط‌خلوت آمریکا انگاشته می‌شود. توسعه همکاری‌های دوجانبه میان تهران و کاراکاس تهدیدی بود که واشنگتن خود را ملزم به مقابله با آن از طرق گوناگون، از جمله تحریم‌های سازمان‌یافته، می‌دید. یکی از آخرین نمونه‌های این فشارها پیش از حمله نظامی آمریکا به ونزوئلا، دور جدید تحریم‌هایی بود که واشنگتن علیه تهران و کاراکاس اعمال کرد. در تاریخ نهم دی‌ماه، وزارت خزانه‌داری آمریکا از اعمال تحریم‌های جدیدی در ارتباط با ایران و ونزوئلا خبر داد. بنا به گزارش الجزیره، وبگاه وزارت خزانه‌داری آمریکا اعلام کرد که دفتر کنترل دارایی‌های خارجی وزارت خزانه‌داری آمریکا ۱۰ فرد و نهاد مستقر در ونزوئلا و ایران، از جمله یک شرکت ونزوئلایی که در تجارت پهپاد (UAV) ایران با ونزوئلا مشارکت داشت، را در فهرست تحریم‌های خود قرار داد.

پس‌لرزه‌های راهبرد امنیت ملی جدید آمریکا
از زمان انتشار سند راهبرد امنیت ملی ایالات متحده در دسامبر ۲۰۲۵، بحث‌ها و خوانش‌های متفاوتی درباره ماهیت این سند منتشر شده است. با این همه، آن‌گونه که بسیاری از تحلیل‌ها اشاره کرده‌اند، در سند مورد بحث چندین بار مستقیما به دکترین مونرو و «متمم ترامپ» اشاره شده است. مطابق این سند دولت ایالات متحده باید بکوشد با تقویت اقتصادی آن دسته از کشورهای نیمکره غربی که دولت‌هایشان گرایش ایدئولوژیک به قدرت‌های بیرون از نیمکره ندارند، هم از نفوذ فراقاره‌ای در آن منطقه جلوگیری کند و هم بازار مناسبی برای تامین مواد خام و فروش کالاهای صنعتی خود فراهم آورد.

از سوی دیگر، به‌رغم آن‌که سند مذکور تاکیدی بر دخالت فراگیر آمریکا در وضعیت خاورمیانه نمی‌کند، اما در عین حال مقابله با «تروریسم در خاورمیانه»، مانند اسناد پیشین در این سند برجسته شده است. تا جایی که به سیاست خارجی آمریکا در قبال ایران مربوط می‌شود، کاخ سفید تهران را عامل بی‌ثباتی معرفی می‌کند. این سند تاکید می‌کند که آمریکا باید چنان پیش برود که مانع از این شود که منابع انرژی خلیج فارس به دست «یک دشمن آشکار» بیفتد و باز بودن تنگه هرمز، حفظ امنیت مسیرهای کشتیرانی دریای سرخ، جلوگیری از تبدیل منطقه به کانون یا صادرکننده ترور علیه منافع آمریکا یا خاک این کشور و حفاظت از امنیت اسرائیل را تضمین کند. این گزاره‌ها حاکی از آن بوده که سیاست خارجی ایالات متحده گرچه در حال حاضر بر آمریکای لاتین تاکید دارد، اما در عین حال این رویکرد اثرات و پس‌لرزه‌های خود را در خاورمیانه و همچنین ایران پی خواهد گرفت.

چشم‌انداز تنش‌های بیشتر
برخی رسانه‌ها، حتی پیش از وقوع حمله نظامی آمریکا به ونزوئلا، تاکید داشتند که آینده برای روابط ایران-آمریکا و پرونده هسته‌ای همچنان در سال جدید میلادی با عدم قطعیت همراه خواهد بود. در همین رابطه، فارن پالیسی در گزارشی عنوان کرد که ایران بی‌تردید نقشی تعیین‌کننده در سیاست بین‌الملل سال ۲۰۲۶خواهد داشت.

فارن پالیسی در بخشی از تحلیل خود عنوان کرد که با توجه به اینکه به نظر نمی‌رسد تهران علاقه‌ای به کنار گذاشتن برنامه هسته‌ای و همچنین سیستم‌های دفاعی خود داشته باشد، به نظر می‌رسد باید انتظار گسترش درگیری‌ها میان دو طرف را در سالی داشت که چند روزی بیشتر از عمرش نگذشته است، سالی که البته اکنون شاهد حمله نظامی هدفمند و موثر آمریکا به ونزوئلا،‌ از متحدان مهم ایران طی دهه‌های اخیر، است. این نشریه در ادامه عنوان کرد که سال جاری میلادی سالی خواهد بود که در آن می‌توان انتظار داشت که تنش‌ها میان آمریکا و ایران و همچنین اسرائیل بار دیگر به نقطه جوش برسد.