چرا همه دانشمندان باید یک کتابدار داشته باشند؟

ایسنا/کتابداران می‌توانند شرکای کلیدی پژوهشگران باشند؛ افرادی که به جست ‌و جوی جامع در منابع علمی کمک می‌کنند، داده‌ها را مدیریت می‌کنند و علم را در رسیدن به شفافیت یاری می‌کنند.

اگر وارد یک کتابخانه دانشگاهی بزرگ شوید، احتمالا وارد فضایی آرام با سقف‌های بلند خواهید شد. جین هاروِل، مدیر فرهنگ و میراث کتابخانه در دانشگاه ساسکس در برایتون بریتانیا، می‌گوید: انگار وارد یک کلیسا یا مکان عبادت شده‌اید. اما دانشمندان دانشگاهی همیشه از این معابد دانش بیشترین بهره را نمی‌برند؛ مکان‌هایی که از قفسه‌های ساکت و خاک ‌گرفته به مراکز پژوهشی پویایی با جدیدترین فناوری‌ها تبدیل شده‌اند. پژوهشگرانی که برای یافتن پاسخ به دشوارترین پرسش‌های علمی‌شان وارد این فضاها می‌شوند، ممکن است با کلاس‌های کدنویسی، فضاهای ساخت (maker space)، پلتفرم‌های پروژه‌های علم شهروندی یا دانشجویان و پژوهشگرانی روبه‌رو شوند که در یک هکاتون (رویدادی برای توسعه نرم‌افزار) مشغول کارند.

به نقل از نیچر، کریستین براینی، کتابدار زیست‌شناسی و مهندسی زیستی در موسسه فناوری کالیفرنیا (کلتک) در پاسادنا، کالیفرنیا، به شوخی می‌گوید کتابداران دوست دارند بگویند یک ساعت در کتابخانه برابر با یک ماه کار در آزمایشگاه است. گروه کتابخانه کلتک نیز اشاره می‌کند که پژوهشگران می‌توانند به جای ساعت‌ها جست‌وجوی انفرادی در اینترنت، تنها با ارسال یک ایمیل کوتاه به یک کتابدار متخصص، به نتیجه‌ای مشابه برسند.

بسته به موقعیت شغلی و مهارت‌ها، کتابداران ممکن است عناوینی مانند «متخصص اطلاعات»، «اینفورمیشنیست» یا «مدیر دانش» داشته باشند. هر نامی که داشته باشند، می‌توانند به دانشمندان کمک کنند تا برای آغاز یک مرور مقاله، تمام پایگاه‌های داده مرتبط را جست‌وجو کنند، از انطباق با الزامات در حال تغییر برای دسترسی آزاد به داده‌ها و مقالات اطمینان حاصل کنند و در میان نتایج جست‌وجو یا کدهای تولیدشده توسط هوش مصنوعی، موارد معتبر را از نامعتبر جدا کنند. افزون بر این، نیاز به متخصصان داده در کتابخانه‌ها، این فضا را به یک مسیر شغلی بالقوه برای دانشمندان تبدیل کرده است.

هال سایدن، پزشک-دانشمند در مرکز مراقبت تسکینی کودکان کاناک پلیس و بیمارستان کودکان بریتیش کلمبیا در ونکوور کانادا، می‌گوید: فرقی نمی‌کند در آزمایشگاه کار می‌کنید یا با داده‌های جمعیتی؛ ما با اطلاعات سروکار داریم. ما به افرادی نیاز داریم که اطلاعات را سازمان‌دهی کنند.

مهار اضافه‌بار اطلاعاتی

برای سایدن، نیاز به کمک اطلاعاتی حدود ۲۰ سال پیش آشکار شد. گروه پژوهشی او که بر مراقبت تسکینی کودکان تمرکز دارد، با کتابنامه‌های عظیم دست‌وپنجه نرم می‌کرد. به گفته او، ارجاعات به ‌صورت درهم و پراکنده در پوشه‌های دیجیتال مختلف پخش شده بودند.

در اواخر دهه ۲۰۰۰، سایدن یک کتابدار را برای گروه پژوهشی خود استخدام کرد تا به سازمان‌دهی ارجاعات و پشتیبانی از جست ‌و جوها در مقالات کمک کند. این همکاری بسیار مفید بود؛ آن‌قدر که همکارانش شروع کردند به «قرض گرفتن» این متخصص اطلاعات برای پروژه‌های خود. کتابدار پژوهشی فعلی گروه او، کالین پاولی‌یوک، به‌طور مشترک توسط چند گروه پژوهشی در مؤسسه پژوهشی بیمارستان کودکان بریتیش کلمبیا و مرکز سلامت سانی هیل در ونکوور تأمین مالی می‌شود.

پاولی‌یوک از فعالیت‌های گوناگونی پشتیبانی می‌کند؛ از معرفی مقالات برای ژورنال کلابی که این گروه برای والدین کودکان دارای بیماری‌های مورد مطالعه برگزار می‌کند، تا نظارت بر دانشجویان کتابداری که پروژه‌های کوتاه‌مدتی در آزمایشگاه انجام می‌دهند. او همچنان پایگاه داده ارجاعات گروه را که اکنون بیش از ۹۰۰۰ انتشار را شامل می‌شود در پلتفرم رایگان مدیریت منابع Zotero سامان‌دهی می‌کند. سایدن می‌گوید: او کاملا بخشی از گروه ماست.

یکی از مسئولیت‌های اصلی پاولی‌یوک، جست‌وجو و جمع‌آوری مقالات علمی برای مرورهای پژوهشی است. سایدن می‌گوید با اینکه در جست ‌و جو در پایگاه PubMed که متعلق به کتابخانه ملی پزشکی آمریکا مهارت دارد، کتابداران اغلب دانش بیشتری دارند. برای نمونه، آن‌ها با اصطلاحات عنوان‌های موضوعی پزشکی (MeSH) که برای دسته‌بندی مقالات استفاده می‌شود و تغییرات این اصطلاحات در طول دهه‌ها آشنا هستند؛ بنابراین می‌توانند مقالات مرتبط گذشته و حال را بیابند. همچنین می‌دانند چه زمانی PubMed بهترین یا تنها پایگاه داده برای جست ‌و جو نیست.

انجام یک جست‌وجوی مقاله با کیفیت بالا و با پشتیبانی متخصص اطلاعات، به‌ویژه در مرورهای نظام‌مند اهمیت دارد؛ مرورهایی که باید از روش‌شناسی سخت‌گیرانه پیروی کنند و اغلب برای هدایت تصمیم‌های پزشکی یا سیاست‌گذاری به کار می‌روند. در واقع، آکادمی ملی پزشکی آمریکا و سازمان غیرانتفاعی جهانی کاکرین که در لندن مستقر است، به‌طور مشخص توصیه می‌کنند نویسندگان با کتابداران مشورت کنند یا حتی آن‌ها را به‌عنوان هم‌نویسنده در نظر بگیرند.

پاولی‌یوک، سایدن و همکارانشان در مقاله‌ای در سال ۲۰۲۴ ارزش حضور کتابداران در مرورهای نظام‌مند را بررسی کردند. آن‌ها ۱۹۱ مرور منتشرشده توسط پژوهشگران ونکوور را تحلیل کردند و دریافتند مرورهایی که یک کتابدار در فهرست نویسندگان داشتند، ۱۵.۴ درصد امتیاز کیفی بالاتری نسبت به مرورهای بدون متخصص اطلاعات کسب کردند.

جین هاروِل که ریاست کنسرسیوم کتابخانه‌های پژوهشی بریتانیا (Research Libraries UK) را بر عهده دارد، می‌گوید: واقعا نمی‌توانید یک مرور نظام‌مند را بدون ارتباط نزدیک با کتابخانه انجام دهید.

کتابداران می‌توانند در مرورهای دامنه‌ای کم‌فشرده‌تر نیز کمک کنند و حتی در حوزه‌هایی فراتر از پزشکی، مانند مهندسی، مشارکت داشته باشند. اگرچه ابزارهای هوش مصنوعی می‌توانند به‌راحتی جست‌وجوی مقالات انجام دهند و ارجاع یا خلاصه ارائه کنند، برخی از آن‌ها مقالات غیرواقعی را استناد می‌کنند یا خلاصه‌هایی بر اساس چکیده‌ها نه متن کامل تولید می‌کنند و ممکن است سوگیری‌های درونی داشته باشند. فمی ایبیکنله، معاون کتابدار ارشد در مؤسسه ملی پژوهش شیلات آب شیرین نیجریه، می‌گوید: کتابداران تفکر انتقادی و مهارت ارزیابی انسانی را وارد کار می‌کنند.

این به معنای ضدیت کتابداران با هوش مصنوعی نیست. آماندا ویتمایر، رئیس کتابخانه هارولد ای. میلر در ایستگاه دریایی هاپکینز دانشگاه استنفورد، می‌گوید: کاربردهای کاملا معتبری برای هوش مصنوعی وجود دارد. اگر می‌خواهید از آن استفاده کنید، با یک کتابدار گفت‌وگو کنید. متخصصان اطلاعات می‌توانند کاربران را به سوی ابزار مناسب هدایت کنند و از دریافت اطلاعات قابل اعتماد، اطمینان حاصل کنند.

بسیاری از کتابخانه‌ها همچنین آرشیوهایی از اطلاعات منتشرنشده دارند. در ایستگاه دریایی هاپکینز، رابین الاهی، بوم‌شناس دریایی، از این آرشیوها برای پژوهش درباره جانداران منطقه بین ‌جزر و مدی بهره برده است. این آرشیو شامل مجموعه‌ای غنی از مقالات پژوهشی دانشجویی از دهه ۱۹۴۰ است. الاهی و همکارانش با استفاده از نقشه‌ها و جداول قدیمی و مقایسه با داده‌های دهه ۲۰۱۰ دریافتند اندازه متوسط سه گونه حلزون حدود یک ‌پنجم کاهش یافته است؛ نتیجه‌ای همسو با اثرات مورد انتظار تغییرات اقلیمی. او می‌گوید: داشتن این سابقه تاریخی در کتابخانه برایم بسیار مهم بوده است.

راهنمایان مدیریت داده

اما مقالات تنها بخشی از خدمات کتابخانه‌های مدرن هستند. اریک ایتری، عصب‌شناس دانشگاه کارنگی ملون، می‌گوید: هیچ‌گاه تصور نمی‌کردم کتابخانه فراتر از دسترسی به مقالات علمی، چنین منبع ارزشمندی باشد؛ اما در حمایت از علاقه‌ام به علم شفاف، واقعا نقش مؤثری داشته است.

جنبش جهانی علم در دسترس برای شفاف و در دسترس کردن پژوهش، شامل اشتراک‌گذاری انتشارها، داده‌های خام، تحلیل‌ها و کدهای رایانه‌ای است. بسیاری از نهادهای تأمین‌کننده بودجه در آمریکا، اتحادیه اروپا و استرالیا پژوهشگران را ملزم می‌کنند مقالات و گاهی داده‌های خود را آزادانه در دسترس قرار دهند.

این الزامات اغلب با اصطلاحاتی بیان می‌شوند که برای دانشمندان ناآشناست و به‌طور مداوم تغییر می‌کند. کتابداران می‌توانند به درک و اجرای این الزامات کمک کنند؛ از بارگذاری داده‌ها در مخازن مناسب گرفته تا ایجاد فراداده و انتخاب محل مناسب برای انتشار. حتی برخی کتابخانه‌ها بودجه‌ای برای پوشش بخشی از هزینه‌های انتشار دسترسی آزاد دارند.

ملانی گِینی از کتابخانه‌های کارنگی ملون می‌گوید: مردم نباید در درخواست کمک تردید کنند. ما واقعا بر ایجاد فضایی دوستانه تمرکز داریم.