ویتامینی که هم کمبودش خطرناک است، هم زیاده‌روی در مصرفش

همشهری‌آنلاین - پروانه بندپی: در سال‌های اخیر کمتر توصیه پزشکی به اندازه «مصرف منظم ویتامین D تکرار شده است. از مطب پزشکان عمومی گرفته تا کلینیک‌های تخصصی، از آزمایشگاه‌ها تا شبکه‌های اجتماعی، همه یک پیام مشترک دارند: سطح ویتامین D بدن‌تان را جدی بگیرید. اما چرا یک ویتامین تا این اندازه مهم است؟ مگر ویتامین D دقیقاً چه کاری در بدن انجام می‌دهد که پزشکان این‌قدر روی آن حساس‌اند؟

این ویتامین، یک ریزمغذی ساده نیست

ویتامین D برخلاف بیشتر ویتامین‌ها، فقط یک ریزمغذی ساده نیست؛ بیشتر شبیه یک هورمون عمل می‌کند. یعنی بعد از ورود به بدن، مستقیما وارد سیستم تنظیمی بدن می‌شود و روی فعالیت ژن‌ها، عملکرد سلول‌ها و حتی سیستم ایمنی اثر می‌گذارد. بدن ما می‌تواند ویتامین D را با کمک نور خورشید بسازد، اما سبک زندگی مدرن – یعنی زندگی آپارتمانی، نشستن‌های طولانی و بی‌تحرکی، آلودگی هوا، استفاده مداوم از ضدآفتاب و نوع پوشش افراد - باعث شده که مسیر طبیعی تولید این ویتامین کاملا مختل شود. به همین دلیل همه پزشکان تاکید دارند که حتی اگر در مناطق آفتابی زندگی می‌کنید، باید به طور مرتب ویتامین Dمصرف کنید.

دکتر ایرج خسرونیا، رئیس جامعه متخصصان داخلی کشور و فوق تخصص بیماری‌های گوارش و کبد پیش از این به همشهری‌آنلاین گفته بود: «بیش از ۹۰ درصد جمعیت ایران دچار کمبود ویتامین D هستند و مهم‌ترین دلیلش هم تغذیه نامناسب است؛ ایرانی‌ها علاوه بر این که مصرف غذاهای دریایی در حد متعادل ندارند، لبنیات را هم اغلب از سفره‌های خود حذف کرده‌اند. به همین دلیل سطح ویتامین D در بدن ما نسبت به اروپایی‌ها که همواره غذاهای دریایی و لبنیات کافی مصرف می‌کنند، بسیار پایین‌تر است.»

کمبود ویتامین D معمولاً بی‌علامت است

مهم‌ترین نقش شناخته‌شده ویتامین D در تنظیم جذب کلسیم و فسفر است؛ دو ماده‌ای که پایه اصلی استحکام استخوان‌ها و دندان‌ها هستند. بدون ویتامین D کافی، حتی اگر رژیم غذایی سرشار از کلسیم داشته باشیم، بدن توان جذب مؤثر آن را ندارد. نتیجه این کمبود در کودکان به صورت نرمی استخوان و در بزرگسالان به شکل پوکی استخوان، دردهای مزمن استخوانی، ضعف عضلانی و افزایش خطر شکستگی استخوانی ظاهر می‌شود. به همین دلیل است که ویتامین D عملاً یکی از ستون‌های اصلی پیشگیری از شکستگی‌ها در سالمندی محسوب می‌شود.

اما داستان ویتامین D فقط به استخوان ختم نمی‌شود. پژوهش‌ها نشان داده‌اند که گیرنده‌های ویتامین D تقریباً در تمام بافت‌های بدن وجود دارند: از مغز و قلب گرفته تا سیستم ایمنی. این یعنی ویتامین D در تنظیم پاسخ‌های ایمنی نقش دارد و می‌تواند شدت التهاب را کنترل کند. کمبود این ویتامین با افزایش خطر ابتلا به عفونت‌ها، طولانی‌تر شدن دوره بیماری‌ها و حتی تشدید بیماری‌های خودایمنی مرتبط دانسته شده است.

از منظر سلامت روان هم نقش ویتامین D کم‌اهمیت نیست. سطح پایین آن با افسردگی، خستگی مزمن، کاهش انرژی و اختلال در تمرکز ارتباط دارد. بخشی از این اثر احتمالاً به نقش ویتامین D در تنظیم انتقال‌دهنده‌های عصبی و ریتم خواب و بیداری برمی‌گردد.

نکته مهم این است که کمبود ویتامین D معمولاً بی‌علامت و خاموش است. فرد ممکن است سال‌ها کمبود این ویتامین را داشته باشد بدون اینکه نشانه واضحی احساس کند. تا زمانی که مشکلات استخوانی، ضعف ایمنی یا خستگی شدید ظاهر شود. به همین دلیل پزشکان این‌قدر روی پیشگیری تأکید دارند. چون درمان دیرهنگام همیشه سخت‌تر از پیشگیری زودهنگام است.

بیشتر بخوانید؛

• مقدار توصیه‌شده ویتامین D برای سنین مختلف

• سطح ویتامین D ایرانی‌ها به این ۲ دلیل خیلی پایین است

کمبود ویتامین به معنی زیاده‌روی نیست

البته تاکید پزشکان بر مصرف ویتامین D به این معنا نیست که خودسرانه اقدام به مصرف این ویتامین کنیم. چون عوارض مصرف خودسرانه این ویتامین کمتر از عوارض کمبود آن نیست. دکتر احسان شایسته، پزشک عمومی به همشهری‌آنلاین می‌گوید: «ویتامین D یک ویتامین محلول در چربی است و برخلاف ویتامین‌های محلول در آب، به‌راحتی از بدن دفع نمی‌شود. به همین دلیل مصرف بیش از حد آن (و بدون مشورت با پزشک) می‌تواند با عوارضی مثل افزایش سطح کلسیم خون که منجر به ضعف و خستگی و کاهش اشتها می‌شود، ایجاد سنگ کلیه، نارسایی کلیه، آسیب کبدی، مشکلات قلبی و عروقی، رسوب کلسیم در بافت‌های نرم مانند رگ‌های خونی، قلب و ریه‌ها، اختلالات گوارشی از جمله اسهال و یبوست و حتی مسمومیت همراه باشد. بنابراین مصرف این ویتامین مثل سایر مکمل‌ها باید فقط با نظر و تجویز پزشک انجام شود.»

این پزشک تاکید می‌کند: «میزان نیاز هر فرد به ویتامین D به عواملی مثل سن، وضعیت کمبود در بدن و شرایط سلامت عمومی بستگی دارد و به همین دلیل، مصرف یک دوز ثابت برای همه افراد نه منطقی است و نه ایمن. تنها راه تعیین دوز مناسب، انجام آزمایش خون و بررسی سطح ویتامین D توسط پزشک است. چون تجویز دقیق این مکمل باید بر اساس نتیجه آزمایش و شرایط فردی هر شخص انجام شود، نه بر اساس توصیه‌های رایج در شبکه‌های اجتماعی.»