چرا میانجی همیشه عمان است؟ | قابل اتکا در میدان پرتنش؛ مسقط همچنان گره‌گشای دیپلماسی تهران-واشنگتن

به گزارش همشهری‌آنلاین، دور دوم مذاکرات هسته‌ای جمهوری اسلامی ایران و آمریکا این‌بار در ژنو سوئیس اما به میزبانی و میانجی‌گری سلطنت عمان برگزار می‌شود و این یعنی مسقط همچنان پایتخت مورد اعتماد تهران و مورد قبول واشنگتن است. این میزان اعتماد و اعتباری که دو طرف مذاکراتی برای عمان قائل هستند؛ ریشه در مجموعه‌ای از عوامل دارد که بخشی از آن‌ها به روابط دوجانبه میان کشورها مرتبط است و بخش دیگری به سیاستی که خاندان قابوس و طارق در پنجاه سال گذشته در پیش گرفته‌اند.

از نیمه دوم بهمن ماه سال جاری یعنی هشت ماه پس از بمباران تاسیسات هسته‌ای ایران از سوی آمریکا، افزایش تنش‌ها در منطقه به دلیل حضور نظامی آمریکا؛ کشورهای منطقه را برای رسیدن به راه‌حلی دیپلماتیک متقاعد کرد. ترکیه، قطر، مصر و حتی عربستان سعودی همزمان با افزایش احتمال برگزاری دور جدید مذاکرات ایران و آمریکا؛ آمادگی خود را برای میزبانی از این رویداد اعلام کردند و حتی تا ساعاتی پیش از قطعی شدن زمان و مکان؛ استانبول ترکیه به عنوان مکان مذاکراتی از سوی رسانه‌های غربی مطرح شد.

گزارش لحظه به لحظه؛ آغاز مذاکرات ایران و آمریکا در ژنو از ظهر امروز

چرا ایران بر «غیرمستقیم» بودن مذاکرات با آمریکا اصرار دارد؟ | ۴ دلیل قابل توجه

همزمان با تایید نهایی شدن برگزاری دور جدید مذاکرات ایران و آمریکا، وزارت امور خارجه ایران محل این گفت‌وگوها را مسقط عمان، شکل آن را غیر مستقیم و «بدرالبوسعیدی» وزیر امور خارجه عمان را به عنوان میانجی تایید کرد. گرچه این تایید و اعلام برخی انتقادات را در پی داشت اما «اسماعیل بقائی» سخنگوی وزارت امور خارجه در پاسخ به این انتقادات گفت: «همه کشورهای منطقه که در این روند کمک کرده بودند آماده میزبانی بودند و ما هم از آن‌ها ممنون هستیم ولی به دلایل مختلف از جمله اینکه ما طرف مذاکره هستیم و تجربه میزبانی خوب عمان را داشتیم و بنای ما این بوده و هست که متمرکز بر موضوع هسته‌ای باشیم و به دلایل دیگری تصمیم بر این شد محل مذاکرات مسقط باشد و همان جایی که آمریکا در خردادماه خودش میز مذاکره را منهدم کرد».

در دسته‌بندی دلایل دیگری که سخنگوی وزارت امور خارجه به آن نپرداخت شاید بتوان مهمترین دلیل این میزان اعتماد ایران به عمان را در رابطه‌ای بسیار نزدیک و دوستانه میان تهران و مسقط دانست. واقعیت آن است که بیش از نیم قرن روابط سیاسی صادقانه و مصلحانه، مسقط را برای تهران همسایه‌ و شریکی قابل‌اعتماد ساخته که هربار اعتماد به این همسایه در پیچ‌های تاریخی و مقاطع حساس، به نوعی نتیجه‌بخش بوده و توانسته است شرایط را به نفع ایران تغییر دهد. از یوسف‌بن‌علوی وزیر امور خارجه پیشین عمان نقل است که عمان در طول سال‌های قطع ارتباط میان ایران و آمریکا، تلاش کرد هرگز حامل پیام تهدیدی از سوی کاخ سفید به ایران نباشد. از حمله ناو وینسنس آمریکا به هواپیمای ایرباس ایرانی تا لشکرکشی آمریکا به منطقه برای درگیری با ایران، «مسقط» نامی آشنا برای فروکاستن از تنش‌های دوجانبه میان تهران و واشنگتن و نیز غرب آسیا بوده است.

آغاز توافق برجام در سال ۲۰۱۵ از مسقط بود و بر همین اساس ترجیح تهران برای گفت‌وگو درباره برنامه هسته‌ای خود هم همین شهر است. سلطنت عمان در تمام سال‌های گذشته در نقش میانجیگرانه خود از غرب و آمریکا تاثیر نپذیرفته و تلاش کرده در عین بی‌طرفی، طرفدار منافع همسایه خود و نیز ثبات در منطقه باشد. بخشی از این طرفداری همچنین می‌تواند ریشه در روابط مطلوب اقتصادی و فرهنگی میان دو کشور هم داشته باشد.

بیش از نیم قرن روابط سیاسی صادقانه و مصلحانه، مسقط را برای تهران همسایه‌ و شریکی قابل‌اعتماد ساخته که هربار اعتماد به این همسایه در پیچ‌های تاریخی و مقاطع حساس، به نوعی نتیجه‌بخش بوده است.با این همه اعتماد به عمان تنها به دلیل روابط تاریخی دوجانبه نیست و مسقط در تعریف دکترین سیاست خارجی خود این امکان را به ایران و دیگر کشورهای منطقه و حتی جهان داده است تا روی صداقت این کشور به عنوان یک سیاست راهبردی حساب ویژه باز کنند. مسقط به دلایل بسیاری از جمله ژئوپلتیکی، استراتژیکی و امنیتی، راه مطرح شدن در نظم و نظام بین‌المللی را در تعریف خود به عنوان میانجی امین می‌داند و از این رو مسقط در سطح منطقه‌ای و بین‌المللی هم در هر برهه‌ای که امکان و فرصتی برای تنش‌زدایی بیابد از آن بهره برده و عامدانه وارد بلندپروازی‌های برهم زننده صلح در این جغرافیا نمی‌شود. برای مثال این کشور در مناقشاتی مانند جنگ یمن و قطع رابطه با قطر، جنگ در عراق و سوریه مواضع مستقل خود را حفظ کرده و در حمایت از مردم فلسطین هم مواضع قاطعانه‌ای داشته است.

گرچه تمام موارد اشاره شده درباره دلایل تاریخی و سیاسی انتخاب عمان به عنوان میانجی مذاکراتی می‌تواند دلیل اصلی حضور وزیر امور خارجه عمان در گفت‌وگوهای ایران و آمریکا باشد اما در این دور خاص از گفت‌وگو نیازمند بررسی عوامل و پارامترهای تاثیرگذار دیگر نیز هستیم تا بتوان تصویر درستی از انگیزه تهران برای این انتخاب از یک سو و تایید آن از طرف آمریکا، از سوی دیگر دست یافت.

واقعیت تجربه شده از سوی ایران از همان سال ۲۰۱۵ و مذاکرات محرمانه‌ای که به برجام منتهی شد، حکایت از آن دارد که سبک جنجال‌گریز عمانی‌ها در برگزاری گفت‌وگو میان ایران و آمریکا، ریسک بازگشت به نقطه صفر و هرگونه شکست در گفت‌وگوها را برای هر دو طرف به ویژه ایران بسیار کاهش می‌دهد تا اگر به هر دلیل در بند بدعهدی‌های واشنگتن نیافتد و در صورت افتادن راه کم‌هزینه‌تری برای خروج داشته باشد.

از سوی دیگر رقابت‌های منطقه‌ای در غرب آسیا بسیاری از کشورها را زمانی که در نقش میانجی قرار می‌گیرند، به اهرم فشاری تازه علیه یکی از طرفین تبدیل می‌کند اما این موضوع حداقل در ۱۰ سال گذشته از سوی مسقط مشاهده نشده و به نظر می‌رسد با وجود تشدید فشارهای سیاسی، روانی-رسانه‌ای و حتی نظامی علیه ایران، عمان تلاش می‌کند مسئله را نه با تکرار این فشار بر ایران که با حسن‌نیت خود در مسیر رسیدن به تفاهی معقول و منقطی حل کند. موضوعی که تهران در شرایط کنونی بیش از هر زمان دیگری به آن نیاز دارد.

از سوی دیگر تثبیت میانجیگری عمان به عنوان کشوری که نامی آشنا در پرونده هسته‌ای ایران است، می‌تواند از ورود دیگر موضوعات مذاکراتی مانند گفت‌وگو درباره برنامه دفاعی و یا حضور منطقه‌ای ایران ممانعت کند. موضوعی که به نظر می‌رسد یکی از مهمترین دلایل تهران در برگزار دور اول مذاکرات در مسقط بوده است.

میانجیگری عمان اما موضوع یا انتخابی محدود میان ایران و آمریکا و این کشور نیست از آن رو که هر اتفاقی در این مذاکرات غیر مستقیم اتفاق افتد به نوعی دو کشور، منطقه و جهان را هم تحت تاثیر قرار خواهد داد. از این رو سپردن نقش میانجی به عمان موافقان، منتقدان و مخالفان خود را دارد.

موافقان و مخالفان میانجیگری عمان

حلقه نخست موافقان، دولت‌های منطقه‌ای هستند که از تشدید تنش میان ایران و آمریکا را خط قرمز خود می‌دانند؛ دولت‌های قطر، ترکیه و مصر و حتی عربستان سعودی از اصل برگزاری مذاکرات استقبال می‌کنند حتی اگر محل نهایی گفت‌وگو مسقط باشد. برای این کشورها، اصل کاهش تنش در خلیج فارس و جلوگیری از درگیری مستقیم، اولویت دارد؛ چرا که امنیت انرژی، ثبات اقتصادی و مسیرهای ترانزیتی آنان به‌طور مستقیم از هرگونه درگیری متاثر می‌شود.

با وجود حذف نقش اروپا در فرایند مذاکراتی، برگزاری این دور از مذاکرات در ژنو سوییس و با میانجیگری عمان هم نشان می‌دهد، قاره سبز هم ترجیح می‌دهد سازوکاری کم‌حاشیه و آزمون پس داده در شرایط کنونی تجربه شود. پذیرش میانجیگری عمان از سوی آمریکا، هم حکایت از اعتماد متقابل کاخ سفید به این کشور دارد. در آن سو اما این میانجیگری و اساسا هر نوع روند معطوف به صلحی در منطقه مخالفی آشکار دارد؛ رژیم صهیونیستی. تل‌آویو چه در دوره برجام و چه پیش از جنگ دوازده روزه مخالف هرگونه توافق محدود یا مرحله‌ای با ایران بوده و آن را ناکافی برای مهار برنامه هسته‌ای تهران می‌داند. تجربه مخالفت آشکار تل‌آویو با برجام در سال ۲۰۱۵ و لابی‌گری گسترده در کنگره آمریکا، نشان می‌دهد این بازیگر همچنان تلاش خواهد کرد روند مذاکرات را تحت فشار سیاسی و رسانه‌ای قرار دهد. در داخل ایالات متحده نیز تندروهای جمهوری‌خواه، هرگونه مذاکره غیرمستقیم را امتیازدهی توصیف می‌کنند. این جریان که بخشی از آن در کنگره نفوذ قابل توجهی دارد، بر افزایش فشار حداکثری و حتی گزینه‌های نظامی تاکید می‌کند و از این رو مخالف هر میانجی هم است.

به نظر می‌رسد با وجود تشدید فشارهای سیاسی، روانی-رسانه‌ای و حتی نظامی علیه ایران، عمان تلاش می‌کند مسئله را نه با تکرار این فشار بر ایران که با حسن‌نیت خود در مسیر رسیدن به تفاهی معقول و منقطی حل کند.

راهبرد کلان ایران در انتخاب میانجی

انتخاب عمان به عنوان میانجی از سوی تهران را در شرایط کنونی منطقه و نظام بین‌الملل نمی‌توان تنها تصمیم تاکتیکی دانست و به نظر می‌رسد این انتخاب در نتیجه رویکردی است که در حال حاضر جمهوری اسلامی ایران به مذاکرات خود با آمریکا دارد. رویکردی که به نوعی متاثر از مجموعه رویدادهای ماه‌های اخیر بوده و در پی رسیدن به چارچوبی با حداقل ریسک و حداکثر اعتماد ممکن است. این رویکرد در شرایط بی‌اعتمادی تاریخی به آمریکا اتخاذ شده و وجود کانال امنی چون مسقط آن را تقویت می‌کند.

اولویت ثبات در منطقه برای مسقط، تاکید بر محرمانگی تمام آنچه میان تهران و واشنگتن می‌گذرد و پرهیز از هیاهوی مذاکراتی سه پایه میانجیگری مسقط است و وزیر خارجه عمان امیدوار است این‌بار سناریوی که در آن نقش میانجی را ایفا می‌کند پایان خوبی برای منطقه، ایران و آمریکا در پی داشته باشد. در نهایت برای تهران تمرکز بر مسقط به معنای حذف دیگر بازیگران از معادله نیست؛ بلکه بهره‌گیری از تجربه آزموده‌شده‌ای است که کمترین هزینه سیاسی و رسانه‌ای را به همراه دارد.