از تنهایی استراتژیک ایران تا ضرورت امنیت درون زا در منطقه

به گزارش ایلنا، بابک نگاهداری، در یادداشتی با بیان اینکه ایران به‌دنبال سلطه بر هیچ کشوری در منطقه نیست، عنوان کرد که ایران در جست‌وجوی منطقه‌ای قوی، آرام و ثروتمند است.

متن این یادداشت به شرح زیر است؛

 تنهایی استراتژیک ایران

در ادبیات روابط بین‌الملل طی دهه‌های گذشته بارها از مفهوم «تنهایی استراتژیک ایران» سخن گفته شده است. این اصطلاح به وضعیتی اشاره دارد که در آن ایران، برخلاف بسیاری از بازیگران منطقه‌ای، از شبکه‌ای پایدار از اتحادهای امنیتی رسمی برخوردار نیست و ناگزیر بخش مهمی از امنیت خود را بر پایه ظرفیت‌های بومی و سیاست خارجی مستقل سامان می‌دهد. موقعیت ژئوپلیتیکی خاص ایران، تجربه تاریخی بی‌اعتمادی به قدرت‌های بزرگ و همچنین تحولات سیاسی چند دهه اخیر باعث شده است که ایران در بسیاری از مقاطع، امنیت خود را نه در قالب ائتلاف‌های کلاسیک، بلکه از مسیر استقلال راهبردی و تکیه بر توان داخلی پیگیری کند. از همین رو، مفهوم «تنهایی استراتژیک» در تحلیل‌های مختلف به‌عنوان یکی از ویژگی‌های مهم جایگاه ایران در ساختار امنیتی منطقه مطرح شده است.

غرب آسیا، منطقه‌ای با ژئوپلیتیک منحصر به فرد

با این حال، تحولات سال‌های اخیر نشان داده است که مسئله امنیت صرفاً مسئله یک کشور نیست. آنچه امروز بیش از گذشته آشکار شده، ویژگی‌های خاص منطقه غرب آسیا و به‌ویژه خاورمیانه است. منطقه‌ای که از نظر ژئوپلیتیکی، ژئواکونومیکی و ژئواستراتژیک از مهم‌ترین مناطق جهان به شمار می‌رود. تمرکز منابع عظیم انرژی، قرار گرفتن در گره‌گاه مسیرهای حیاتی تجارت جهانی، همجواری با چندین حوزه تمدنی و امنیتی مهم و حضور هم‌زمان قدرت‌های منطقه‌ای و فرامنطقه‌ای، همگی این منطقه را به یکی از پیچیده‌ترین و حساس‌ترین محیط‌های راهبردی جهان تبدیل کرده‌اند.

درسِ جنگ اخیر: امنیت وارداتی پایدار نیست

در چنین محیطی، تجربه‌های تاریخی و تحولات جنگ رمضان به‌خوبی نشان داده است که اتکای صرف به بازیگران خارجی نه تنها تضمین‌کننده ثبات پایدار نیست، بلکه در بسیاری از موارد می‌تواند به پیچیده‌تر شدن معادلات امنیتی منجر شود. امنیت در منطقه‌ای با این سطح از پیوندهای جغرافیایی، اقتصادی و فرهنگی، مفهومی درون‌زا است و نه بیرون‌زا. به بیان دیگر، ثبات پایدار زمانی شکل می‌گیرد که کشورهای منطقه خود به‌عنوان بازیگران اصلی، مسئولیت تأمین امنیت جمعی را بر عهده بگیرند.

سرنوشت مشترک ایران و کشورهای خلیج فارس

از این منظر، ایران و کشورهای حاشیه خلیج فارس - فارغ از اختلاف‌هایی که در مقاطع مختلف میان آن‌ها وجود داشته است - دارای سرنوشتی به‌هم‌پیوسته هستند. امنیت هیچ‌یک از این کشورها جدا از امنیت دیگران قابل تصور نیست. بنابراین، حرکت به سوی گفت‌وگوهای منطقه‌ای، گسترش روابط چندجانبه و شکل‌گیری سازوکارهای همکاری میان دولت‌های منطقه می‌تواند زمینه‌ساز شکل‌گیری یک رژیم امنیتی بومی و پایدار باشد؛ رژیمی که بر پایه منافع مشترک، احترام متقابل و مسئولیت‌پذیری جمعی بنا شده باشد.

دکترین سیاست خارجی ایران: هم‌سرنوشتی منطقه‌ای

در این چارچوب، ایران به‌دنبال سلطه بر هیچ کشوری در منطقه نیست. آنچه در دکترین سیاست خارجی جمهوری اسلامی ایران مورد تأکید قرار گرفته، مفهوم «هم‌سرنوشتی منطقه‌ای» است؛ این باور که رفاه، امنیت و توسعه در غرب آسیا تنها زمانی پایدار خواهد بود که کشورهای این منطقه مسیر همکاری و همگرایی را در پیش بگیرند. در چنین رویکردی، تقویت روابط اقتصادی، گسترش تعاملات سیاسی و ایجاد سازوکارهای مشترک برای مدیریت اختلاف‌ها، جایگزین رقابت‌های فرساینده و تنش‌های مزمن خواهد شد.

 راهی به سوی نظم منطقه‌ای بومی

امید آن می‌رود که تجربه‌های اخیر بیش از پیش این واقعیت را آشکار کرده باشد که تأمین امنیت از طریق نیروهای خارجی راه‌حلی پایدار برای این منطقه نیست. آینده‌ای باثبات برای منطقه در گرو آن است که کشورهای منطقه با سیاست خارجی عزتمندانه، ضمن حفظ منافع ملی خود، منافع همسایگانشان را نیز در نظر بگیرند و از طریق اتحاد، همکاری و همیاری منطقه‌ای مسیر مشترکی برای پیشرفت بگشایند.

ایران در جست‌وجوی منطقه‌ای قوی، آرام و ثروتمند است؛ منطقه‌ای که در آن همه کشورها بر پایه مسالمت‌جویی، گفت‌وگو و احترام متقابل بتوانند نظمی منطقه‌ای و رژیم حقوقی متناسب با واقعیت‌های بومی خود ایجاد کنند. چنین نظمی، بیش از هر چیز، بر اراده و همکاری دولت‌های همین منطقه استوار خواهد بود.