تئاتر خیابانی و کنش سیاسی در جنوب آسیا

به گزارش ایلنا به نقل از  روابط عمومی جشنواره تئاتر فجر، چهارمین نشست بخش پژوهش و سمینارهای چهل‌ و چهارمین جشنواره بین‌المللی تئاتر فجر با عنوان «تئاتر خیابانی به مثابه کنش سیاسی در جنوب آسیا» روز سه‌شنبه ۱۶ دی‌ماه در تالار مشاهیر مجموعه تئاتر شهر برگزار شد. 

در این نشست، اسماعیل نجار، دانشیار دانشکده هنر و معماری دانشگاه تربیت مدرس، به‌عنوان سخنران، به بررسی تاریخی، نظری و کارکردهای اجتماعی و سیاسی تئاتر خیابانی در کشورهای جنوب آسیا پرداخت. 

رامتین شهبازی، دبیر بخش پژوهش جشنواره، در ابتدای این نشست با اشاره به اهمیت برگزاری نشست‌های تخصصی پیش از آغاز رسمی جشنواره، این جلسات را مقدمه‌ای ضروری برای تقویت ادبیات نظری تئاتر در ایران دانست و از برگزاری همایش پژوهشی جشنواره در روزهای ۲۳ و ۲۴ دی‌ماه خبر داد. 

در ادامه، اسماعیل نجار با اشاره به کمبود نظریه‌پردازی در حوزه تئاتر در ایران، بر ضرورت پرداختن به نظریه‌های شرقی تأکید کرد. 

نجار گفت: «در دهه‌های گذشته، یکی از مهم‌ترین ضعف‌های ما در ادبیات نمایشی، فقدان نظریه و نظریه‌پردازی بوده است. بخش قابل توجهی از این خلأ به این دلیل شکل گرفته که کمتر درباره نظریه‌های هنرهای نمایشی، به‌ویژه نظریه‌های شرقی، گفت‌وگو و پژوهش کرده‌ایم.» 

وی با اشاره به معرفی ناقص نظریه‌پردازان تئاتر جنوب آسیا در ایران اظهار کرد: «در شرق، نظریه‌پردازان مهمی وجود دارند که آثار و دیدگاه‌های آنان هنوز به فارسی ترجمه نشده و این موضوع جای تأسف دارد. هدف من در این نشست، معرفی یکی از نظریه‌پردازان برجسته تئاتر خیابانی در جنوب آسیاست که تاکنون در ایران کمتر شناخته شده است.» 

او افزود: «برای درک تئاتر خیابانی در جنوب آسیا، ابتدا باید با جغرافیا، تاریخ و بافت فرهنگی این منطقه آشنا شویم. کشورهایی مانند هند، پاکستان، بنگلادش، نپال، بوتان و سریلانکا با وجود تفاوت‌های ظاهری، اشتراکات نمایشی و فرمیک بسیاری دارند و از نظر فرهنگی، یکی از پیچیده‌ترین مناطق جهان به شمار می‌روند.» 

این پژوهشگر با اشاره به تأثیر استعمار بریتانیا بر ساختار تئاتر در این منطقه گفت: «در دوره استعمار، تئاتر غربی به‌واسطه ساخت سالن‌ها و نهادهای رسمی در شهرهایی مانند دهلی و کلکته گسترش یافت و در مقابل، بسیاری از فرم‌های نمایشی سنتی و بومی به حاشیه رانده شدند.» 

این پژوهشگر توضیح داد: «در واکنش به این وضعیت، در دوره پس از استعمار، جریان بازگشت به فرم‌های سنتی و کلاسیک در کنار تلاش برای تولید تئاتر مدرن شکل گرفت. تئاتر جنوب آسیا را می‌توان به سه دسته کلی تقسیم کرد: تئاتر سنتی، تئاتر کلاسیک و تئاتر مدرن.» 

نجار با تشریح نظریه «تئاتر سوم» اظهار کرد: «تئاتر سوم تلاشی است برای پیوند میان فرم‌های نمایشی بومی و محتوای معاصر. این نوع تئاتر نه کاملاً وابسته به اسطوره‌ها و آیین‌های کهن است و نه تقلیدی از تئاتر غربی؛ بلکه با بهره‌گیری از فرم‌های کلاسیک، به مسائل اجتماعی و سیاسی امروز می‌پردازد.» 

او افزود: «تئاتر سوم اساساً برای ارتباط با توده مردم طراحی شده است. این تئاتر ارزان، انعطاف‌پذیر و قابل اجرا در فضاهای عمومی است و مرز میان تماشاگر و بازیگر را از میان برمی‌دارد.» 

دانشیار دانشگاه تربیت مدرس با تأکید بر نقش مخاطب در تئاتر خیابانی گفت: «در تئاتر خیابانی، تماشاگر منفعل نیست. او می‌تواند از هر زاویه‌ای اجرا را دنبال کند و در روند نمایش مشارکت داشته باشد. این مشارکت یکی از مهم‌ترین مؤلفه‌های تئاتر خیابانی به شمار می‌رود.» 

این پژوهشگر توضیح داد: «در این نوع تئاتر، بدن بازیگر اهمیت ویژه‌ای پیدا می‌کند. بازیگر باید از آمادگی بدنی بالا، تمرین‌های فیزیکی سخت و توانایی برقراری ارتباط مستقیم با مخاطب برخوردار باشد. در اینجا، مفهوم ‘خود بودن’ بازیگر به‌جای صرفاً ایفای نقش اهمیت دارد.» 

نجار با اشاره به پیوند ناگسستنی تئاتر خیابانی و سیاست در جنوب آسیا تصریح کرد: «از منظر نظری، تئاتر خیابانی ذاتاً سیاسی است. این نوع تئاتر بدون داشتن پشتوانه ایدئولوژیک و اجتماعی، معنا پیدا نمی‌کند و همواره در خدمت آگاهی‌بخشی، عدالت‌خواهی و طرح مسائل اجتماعی قرار دارد.» 

او افزود: «بسیاری از گروه‌های تئاتر خیابانی در هند و پاکستان، اجراهای خود را در مناطق محروم و دورافتاده برگزار می‌کنند و علاوه بر اجرا، نقش اجتماعی فعالی در حوزه‌هایی مانند آموزش، بهداشت و آگاهی اجتماعی ایفا می‌کنند.» 

در پایان این نشست، نجار با تأکید بر ضرورت ترجمه و معرفی نظریه‌پردازان تئاتر شرق در ایران، این نشست‌ها را گامی مؤثر در جهت تقویت نگاه نظری به تئاتر خیابانی و سیاسی دانست و بر تداوم چنین برنامه‌هایی در جشنواره تئاتر فجر تأکید کرد.