علامه مصباح یزدی؛ حکیم مجاهد انقلاب و بنیان‌گذار علوم انسانی اسلامی

خبرگزاری مهر، گروه استان‌ها – دانیال قنبری: علامه محمدتقی مصباح یزدی از جمله اندیشمندان برجسته و تأثیرگذار معاصر بود که نام او با تبیین مبانی فکری انقلاب اسلامی، دفاع نظری از ولایت فقیه و تربیت نسل‌های متعدد از طلاب و پژوهشگران گره خورده است؛ شخصیتی که حضورش در حوزه علمیه قم، دهه‌ها به‌عنوان یکی از ارکان جریان فکری انقلاب اسلامی شناخته می‌شد.

علامه مصباح یزدی در سال ۱۳۱۳ هجری شمسی در شهر یزد و در خانواده‌ای متدین و اهل علم متولد شد و از همان سال‌های نخست زندگی، مسیر تحصیل علوم دینی را با انگیزه‌ای عمیق و روحیه‌ای جست‌وجوگرانه آغاز کرد.

وی پس از فراگیری مقدمات علوم حوزوی در یزد، به حوزه علمیه قم مهاجرت کرد؛ هجرتی که نقطه عطفی در زندگی علمی او به‌شمار می‌رود و زمینه بهره‌مندی وی از محضر استادان برجسته‌ای چون امام خمینی (ره)، علامه سیدمحمدحسین طباطبایی، آیت‌الله محمدتقی بهجت و دیگر بزرگان حوزه را فراهم ساخت.

حضور مستمر و عمیق علامه مصباح یزدی در درس‌های فلسفه و تفسیر علامه طباطبایی، به‌ویژه در جلسات تفسیر المیزان، نقش تعیین‌کننده‌ای در شکل‌گیری هویت فکری و روش اجتهادی او داشت و مسیر آینده علمی وی را به‌سمت علوم عقلی و معارف بنیادین اسلام هدایت کرد.

وی در کنار تحصیل، به تدریج وارد عرصه تدریس شد و با نگاهی نظام‌مند و روشمند، به آموزش فلسفه اسلامی، کلام، اخلاق و معارف قرآن پرداخت؛ رویکردی که باعث شد به‌عنوان یکی از مدرسان شاخص این علوم در حوزه علمیه قم شناخته شود و علامه مصباح یزدی پیش از پیروزی انقلاب اسلامی، در فعالیت‌های فرهنگی و فکری مرتبط با جریان‌های انقلابی حضور داشت و تلاش می‌کرد با تولید محتوا و تربیت نیرو، در برابر جریان‌های التقاطی و انحرافی که در فضای فکری آن دوران فعال بودند، ایستادگی کند.

پس از پیروزی انقلاب اسلامی، وی با تمرکز بر فعالیت‌های علمی و تربیتی، نقش خود را نه در عرصه‌های اجرایی، بلکه در حوزه نظریه‌پردازی، پاسخ‌گویی به شبهات و تقویت بنیان‌های فکری نظام اسلامی تعریف کرد که در همین راستا، وی یکی از مدافعان جدی و صریح نظریه ولایت فقیه به‌شمار می‌رفت و در آثار مکتوب و سخنرانی‌های متعدد خود، تلاش کرد با استدلال‌های عقلی و نقلی، این نظریه را به‌عنوان ستون اصلی نظام اسلامی تبیین کند.

آیت‌الله مصباح یزدی در مدیریت علمی این مجموعه، همواره بر ضرورت «روشنگری» و «تبیین مستمر» در برابر هجمه‌های فکری و فرهنگی دشمن تأکید داشت و این مأموریت را وظیفه‌ای دائمی برای عالمان دینی می‌دانست و وی در سال‌های مختلف، با حضور در محافل علمی، دانشگاهی و رسانه‌ای، به ایراد سخنرانی‌های روشنگرانه پرداخت و تلاش کرد مسائل روز جامعه را با نگاهی دینی و تحلیلی مورد بررسی قرار دهد.

سخنرانی‌های آیت‌الله مصباح یزدی در موضوعاتی همچون نسبت دین و سیاست، خطر نفوذ تفکر سکولار، الزامات تبعیت از ولایت فقیه و چالش‌های فرهنگی پیش‌روی انقلاب اسلامی، همواره بازتاب گسترده‌ای در فضای فکری کشور داشت و حضور وی در تریبون نماز جمعه، به‌ویژه در مقاطع حساس سیاسی و در دوران دولت‌های مختلف، از جلوه‌های مهم نقش روشنگرانه او به‌شمار می‌رفت؛ حضوری که با صراحت، استدلال و هشدارهای فکری همراه بود.

علامه مصباح یزدی در خطبه‌ها و سخنرانی‌های خود در نماز جمعه، تلاش می‌کرد بدون ملاحظه‌کاری سیاسی، انحرافات فکری، آسیب‌های مدیریتی و خطر فاصله گرفتن از آرمان‌های انقلاب را گوشزد کند و در دوران مختلف دولت‌ها، آیت‌الله مصباح یزدی با نگاهی فراتر از اشخاص، به نقد جریان‌ها و گفتمان‌ها می‌پرداخت و همواره معیار قضاوت خود را میزان پایبندی به ارزش‌های اسلامی و انقلابی قرار می‌داد.

عنایت و توجه امام خمینی (ره) به فعالیت‌های علمی و فرهنگی آیت‌الله مصباح یزدی نیز از جمله نکاتی است که در خاطرات و نقل‌های تاریخی مورد اشاره قرار گرفته و نشان‌دهنده اعتماد بنیان‌گذار انقلاب به تلاش‌های فکری وی است و آیت‌الله مصباح یزدی در کنار فعالیت‌های علمی، به ساده‌زیستی، نظم شخصی و پایبندی جدی به اخلاق اسلامی شناخته می‌شد؛ ویژگی‌هایی که شاگردانش همواره از آن به‌عنوان درس عملی اخلاق یاد می‌کنند.

آثار مکتوب این اندیشمند در حوزه‌های فلسفه اسلامی، معرفت‌شناسی، اخلاق و اندیشه سیاسی، امروز به‌عنوان منابع درسی و پژوهشی در حوزه‌ها و دانشگاه‌ها مورد استفاده قرار می‌گیرد.

تاریخچه تأسیس مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی (ره)

تأسیس «مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی (ره)» در قم، از ماندگارترین اقدامات علمی و فرهنگی این اندیشمند برجسته بود؛ مؤسسه‌ای که با هدف تربیت نیروهای فکری انقلاب و پاسخ‌گویی به نیازهای نظری جامعه اسلامی شکل گرفت.

در سال ۱۳۵۴، نخستین گام در این مسیر با راه‌اندازی «مؤسسه در راه حق» برداشته شد؛ مرکزی که با هدف آموزش معارف اسلامی، پاسخ‌گویی به شبهات فکری و مقابله با جریان‌های انحرافی، فعالیت خود را آغاز کرد و به‌سرعت به یکی از پایگاه‌های مؤثر فکری تبدیل شد.

پس از پیروزی انقلاب اسلامی و در ادامه این روند، در سال ۱۳۵۹ بخش آموزشی مؤسسه در راه حق فعالیت رسمی خود را آغاز کرد و با تمرکز بر تربیت نیروهای فکری متعهد به انقلاب اسلامی، نقش پررنگ‌تری در فضای علمی کشور یافت و در ادامه، گزارشی از فعالیت‌ها و ضرورت توسعه ساختارهای علمی و پژوهشی به محضر امام خمینی (ره) ارائه شد و با دستور و عنایت بنیان‌گذار کبیر انقلاب اسلامی، زمینه برای گسترش و سامان‌دهی این مجموعه فراهم آمد.

این روند در سال ۱۳۶۱ با تأسیس «دفتر حوزه و دانشگاه» ادامه یافت؛ دفتری که با هدف تقویت تعامل علمی میان حوزه‌های علمیه و مراکز دانشگاهی شکل گرفت و نقش مؤثری در همگرایی فکری این دو نهاد ایفا کرد و در سال ۱۳۶۴، با تأسیس «بنیاد باقرالعلوم (ع)» گام مهم‌تری در مسیر نهادسازی علمی برداشته شد؛ بنیادی که مأموریت آن، گسترش علوم انسانی اسلامی و تعمیق پیوند میان معارف دینی و نیازهای فکری جامعه بود.

سرانجام در سال ۱۳۷۴، با تجمیع تجربه‌ها و ظرفیت‌های پیشین، «مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی (ره)» به‌صورت رسمی تأسیس شد و فعالیت خود را به‌عنوان یک مرکز جامع علمی، آموزشی و پژوهشی آغاز کرد؛ مؤسسه‌ای که افتتاح آن با حضور رهبر معظم انقلاب اسلامی همراه بود و نقطه اوج تلاش‌های چند دهه‌ای علامه مصباح یزدی در عرصه نهادسازی فکری به‌شمار می‌رود.

این مؤسسه از بدو تأسیس، مأموریت خود را بر تبیین مبانی فکری انقلاب اسلامی، تولید علوم انسانی اسلامی، پاسخ‌گویی به شبهات روز و تربیت نیروهای متعهد و متخصص متمرکز کرد و به‌تدریج به یکی از مراکز مرجع در این حوزه تبدیل شد.

رهبر معظم انقلاب اسلامی در پیام تسلیت خود درباره درگذشت آیت‌الله مصباح یزدی فرمودند: «با تأسف و تأثر فراوان خبر درگذشت عالم ربانی، فقیه و حکیم مجاهد، آیت الله آقای حاج شیخ محمدتقی مصباح یزدی را دریافت کردم. این، خسارتی برای حوزه‌ی علمیه و حوزه‌ی معارف اسلامی است.» ایشان در بیانات متعدد خود بارها شخصیت علمی و فکری علامه مصباح را ارزیابی کرده و بر جایگاه ممتاز وی در عرصه علوم اسلامی تأکید کرده‌اند.

رهبر انقلاب، آیت‌الله مصباح یزدی را «منبع فکر و اندیشه‌ی بی‌غل‌وغش معارف اسلامی در دوره ما» توصیف کرده و از خداوند مسئلت کردند که جوانان جامعه از این سرچشمه‌های معرفت بهره‌مند شوند. ایشان همچنین وی را «فقیه، فیلسوف و صاحب‌نظر در مسائل اساسی اسلام» و شخصیتی شبیه علما و متفکران بزرگی چون علامه طباطبایی و شهید مطهری دانسته‌اند که خلأ آنان را در زمان حاضر پر می‌کند. مقام معظم رهبری بر این نکته تأکید کرده‌اند که آیت‌الله مصباح نه تنها در تولید اندیشه دینی و تألیف کتب راه‌گشا اثرگذار بوده، بلکه با حضور انقلابی خود در تمامی عرصه‌های نیازمند نقش‌آفرینی، خدماتی کم‌نظیر ارائه داده است.

یکی از مهم‌ترین ابتکارات علمی و تربیتی علامه مصباح، «طرح ولایت» است؛ برنامه‌ای که با هدف تربیت فکری و بصیرتی جوانان و نیروهای انقلاب طراحی شد و نقش مهمی در ارتقای سطح معرفت، تحلیل سیاسی و اجتماعی، و انسجام فکری نسل جدید ایفا کرده است.

رهبر انقلاب اسلامی، این طرح را «تشکیلات عظیمی» خوانده و تأکید کرده‌اند که آثار و برکات آن باید حفظ و به‌طور گسترده مورد استفاده قرار گیرد. در این دوره‌ها، شرکت‌کنندگان با مبانی اسلام، اصول ولایت فقیه، تفسیر قرآن، علوم عقلی و کلامی و همچنین تحلیل مسائل سیاسی و اجتماعی آشنا می‌شوند و این دوره‌ها با بهره‌گیری از اساتید برجسته حوزه و دانشگاه اجرا می‌شوند.

رهبر انقلاب همچنین در بیانات خود، ویژگی‌های شخصیتی علامه مصباح یزدی را جامع و بی‌نظیر توصیف کرده و گفته‌اند: «مرحوم آقای مصباح یک خصوصیّات منحصربه‌فرد داشتند؛ علم فراوان، فکر خوب و نوآور، بیان رسا و واضح، انگیزه‌ی تمام‌نشدنی و بی‌نظیر، خلقیات و رفتارهای شایسته و برجسته، سلوک و معرفت و توجّه معنوی و مانند اینها؛ مجموع اینها را واقعاً انسان نمی‌تواند پیدا کند.»

ایشان همچنین فعالیت‌های تربیتی و نهادی علامه مصباح را الگویی برای حوزه علمیه دانسته و فرموده‌اند: «مؤسّسه‌ی آموزشی و پژوهشی امام خمینی خوب، جامع و کامل می‌تواند از لحاظ تلاش پیگیر، خستگی‌ناپذیر، خالصانه و عالمانه الگویی برای حوزه باشد. وجود کمالات فضل و اخلاص و تقوای آیت‌الله مصباح یزدی در مدیریت یک مؤسسه موجب افزایش برکات الهی است.»

رهبر انقلاب درباره اهمیت استفاده از آثار علمی علامه مصباح نیز تأکید کرده‌اند که «از کتاب‌های شهید مطهری و معارف بزرگان، از قبیل آقای مصباح و دیگران، که واقعاً مبانی فکری اسلامی را در دست دارند، استفاده کنید؛ آنان برای شما از لحاظ فکری، منبع و منشأ خیر و برکتند.» ایشان همچنین هشدار داده‌اند که هجوم‌های تبلیغاتی دشمن علیه شخصیت‌های برجسته مانند مرحوم مصباح، نشان‌دهنده اهداف و نیات دشمن است و توان علمی و استدلال مستحکم ایشان باعث می‌شود که دشمن این افراد را سریع شناسایی کرده و مقابله کند، همانند آنچه پیش از این در مورد شهید مطهری دیده شده بود.

روز رحلت علامه مصباح به عنوان روز علوم انسانی اسلامی ثبت شد

در پاسداشت خدمات علمی و تربیتی علامه آیت‌الله محمدتقی مصباح یزدی و نقش بی‌بدیل ایشان در ترویج و توسعه علوم انسانی اسلامی، شورای عالی انقلاب فرهنگی و نهادهای علمی کشور، روز رحلت این عالم ربانی یعنی ۱۲ دی ماه را به‌عنوان «روز علوم انسانی اسلامی» نامگذاری کرده‌اند. این اقدام، نمادی از اهمیت کارهای فکری و پژوهشی آیت‌الله مصباح در توسعه مبانی علوم انسانی اسلامی و ارتقای اندیشه دینی در جامعه به شمار می‌رود.

نامگذاری این روز نه تنها تجلیل از زندگی و تلاش‌های علمی ایشان است، بلکه پیامی روشن به نسل‌های جدید است که مسیر تربیت فکری، پژوهشی و روشنگری علامه مصباح را الگوی خود قرار دهند. این روز، فرصتی است برای بازخوانی و بهره‌مندی از آثار و آموزه‌های ایشان، بررسی نقش علوم انسانی اسلامی در حل مسائل روز جامعه و ارتقای فرهنگ پژوهش و تأمل عقلانی در مسیر انقلاب اسلامی.

رهبر معظم انقلاب نیز بارها اهمیت تربیت علمی و پژوهشی در حوزه‌های علوم انسانی را مورد تأکید قرار داده و تلاش‌های علامه مصباح را الگویی ممتاز برای اساتید و پژوهشگران خوانده‌اند. نامگذاری روز علوم انسانی اسلامی در یاد و خاطره ایشان، یادآور سهم بی‌بدیل وی در ترویج اندیشه اسلامی، تربیت نسل جوان و ایجاد نهادهای علمی و پژوهشی است که مسیر فکری کشور را شکل داده است.

این روز، علاوه بر تجلیل از شخصیت علامه مصباح، زمینه‌ای است برای تشویق پژوهشگران، دانشجویان و علاقه‌مندان به علوم انسانی اسلامی، تا با مطالعه آثار ایشان و بهره‌گیری از طرح‌های تربیتی و پژوهشی همچون طرح ولایت، مسیر رشد فکری و بصیرت اجتماعی را دنبال کنند و ارزش‌های انقلاب اسلامی را در حوزه دانش و فرهنگ ارتقا دهند.

وی در سال‌های پایانی عمر، با وجود بیماری و محدودیت‌های جسمی، ارتباط خود با شاگردان و فضای فکری کشور را حفظ کرد و دغدغه تبیین و روشنگری را تا آخرین روزها رها نکرد و سرانجام آیت‌الله محمدتقی مصباح یزدی در ۱۲ دی‌ماه ۱۳۹۹ دار فانی را وداع گفت و پیکر وی با حضور گسترده علما، طلاب و اقشار مختلف مردم در قم تشییع شد.

درگذشت این متفکر برجسته، بازتاب گسترده‌ای در محافل علمی، حوزوی و رسانه‌ای کشور داشت و پیام‌های تسلیت متعددی از سوی مراجع تقلید، مسئولان و شخصیت‌های علمی صادر شد و بسیاری از صاحب‌نظران معتقدند که فقدان علامه مصباح یزدی، خلأیی جدی در عرصه نظریه‌پردازی دینی ایجاد کرده و ضرورت توجه بیشتر به تربیت متفکران متعهد را یادآور شده است.

بزرگداشت علامه مصباح از «واجبات حوزه و روحانیت» است / اندیشه علامه سدّی استوار در برابر هجوم فرهنگی غرب

آیت الله محمود رجبی رئیس مؤسسه امام خمینی (ره) طی گفتگویی با استناد به تعبیر کم‌نظیر رهبر انقلاب درباره جایگاه علامه مصباح (ره)، تأکید کرد: بزرگداشت آن حکیم الهی «از واجبات همه ما» ست؛ زیرا جهت‌گیری فکری و مکتب او ضامن صیانت از اسلام ناب و مقابله با جریان‌های فکری منحط است.

عضو هیئت رئیسه مجلس خبرگان رهبری با اشاره به نگاه خاص رهبر معظم انقلاب درباره شخصیت و مکتب فکری علامه مصباح (ره) اظهار کرد: تعبیری که رهبر انقلاب در سال ۱۴۰۱، در دیدار با خانواده آن مرحوم به کار بردند، در سخنان ایشان کمتر دیده شده است. ایشان در آن دیدار فرمودند: «بزرگداشت جناب آقای مصباح، یکی از واجبات کارهای حوزه و روحانیت و ماها و همه است.»

عضو جامعه مدرسین حوزه علمیه قم افزود: رهبر انقلاب در ادامه همان بیان شریف فرمودند: «بزرگداشت ایشان به معنای زنده نگه داشتن جهت‌گیری و راه ایشان است.» بنابراین همه ما باید بیندیشیم که برای زنده ماندن این جهت‌گیری چه وظیفه‌ای بر عهده داریم و چگونه می‌توانیم مکتب فکری او را استمرار ببخشیم.

رئیس مؤسسه امام خمینی (ره) افزود: پس از رحلت علامه مصباح نیز برخی اندیشمندان غربی اعتراف کردند که «آیت‌الله مصباح برای آینده انقلاب اسلامی نیرو تربیت کرد» و یا اینکه او «قاتل دموکراسی غربی» است؛ یعنی همان نظام فکری که تلاش می‌کند فرهنگ منحط خود را بر جهان تحمیل کند. این اعتراف‌ها نشان‌دهنده آن است که آنان به خوبی دریافته بودند تنها اندیشه‌ای که می‌تواند همچون سدی محکم در برابر فرهنگ منحط غرب بایستد، مکتب فکری علامه مصباح است.

آیت‌الله رجبی در پایان تأکید کرد: امروز، بزرگداشت نام و مکتب علامه که باید در همایش‌ها و گرامی‌داشت‌های علمی و مراسم‌ها باید همین محور مدنظر قرار گیرد، بلکه زنده نگه داشتن اندیشه او، تبیین مسیر فکری‌اش برای نسل جوان و تربیت نیروهای مؤمن و فکری در تراز انقلاب اسلامی است. این همان تکلیفی است که رهبر معظم انقلاب آن را «از واجبات» شمرده‌اند و ادای این تکلیف، بخشی از صیانت از هویت فکری انقلاب اسلامی است.

تبیین میراث فکری و عملی علامه مصباح از ضروریات حوزه است

حجت الاسلام علی مصباح یزدی فرزند علامه مصباح یزدی طی گفتگویی اظهار کرد: ابعاد شخصیتی، علمی، فرهنگی، اجتماعی، سیاسی و اخلاقی حضرت آیت‌الله مصباح (ره) چنان گسترده و متکثر است که اگر هر چند وقت یک‌بار یکی از این وجوه را محور تأمل و بحث قرار دهیم، بازهم حق مطلب ادا نخواهد شد.

وی با اشاره به وسعت علمی مرحوم مصباح گفت: در ساحت‌های مختلف علوم اسلامی، از فلسفه و کلام گرفته تا عرفان، تفسیر، اخلاق، حدیث و حتی حوزه‌هایی که کمتر در فضای حوزوی مورد توجه قرار می‌گرفت، مانند مباحث بنیادین علوم انسانی اسلامی خداوند توفیقی ویژه به ایشان عطا کرده بود.

وی ادامه داد: این حوزه‌ها هرکدام رشته‌ای تخصصی است و به همین دلیل ضرورت دارد متخصصان هر حوزه، به تبیین عمق اندیشه، ابداعات علمی، نظریه‌های بدیع و روش‌های ابتکاری آیت‌الله مصباح بپردازند. آنان باید در فهم و توسعه آرای ایشان و در گسترش مرزهای معرفت دینی تلاش کنند و دستاورد این تحقیقات را به جامعه علمی و جهانی عرضه نمایند.

حجت‌الاسلام مصباح سپس با اشاره به نگاه دقیق و عمیق علامه مصباح در مسائل اجتماعی و سیاسی گفت: در زمینه سیاست‌ورزی اسلامی، ایشان نمونه‌ای بارز از سیاست‌مداری مؤمن، هوشمند و عمیق‌نگر بود. برخلاف برخی نگاه‌های سطحی و ناقص که گمان می‌کنند دینداری و معنویت با عرصه‌هایی مانند سیاست، اقتصاد و مدیریت اجتماعی جمع نمی‌شود و این عرصه‌ها باید براساس فرمول‌های رایج جهانی هدایت شود، آیت‌الله مصباح این‌گونه نبود. ایشان در همه این عرصه‌ها، نگاه و تحلیل دینی داشتند و نشان دادند که می‌توان در سیاست نیز براساس ایمان، حکمت و معیارهای الهی عمل کرد.

وی افزود: این نوع نگاه می‌تواند الگویی ارزشمند برای کنشگران سیاسی و اجتماعی باشد و مطالعه دقیق آن، درس‌های فراوانی را به همراه دارد؛ درس‌هایی که امروز بیش از هر زمان دیگر جامعه ما به آن نیازمند است.

عضو هیئت امنای مؤسسه امام خمینی (ره) با اشاره به جنبه‌های اخلاقی و عرفانی مرحوم مصباح بیان کرد: شخصیت ایشان تنها در حوزه‌های فلسفی و نظری خلاصه نمی‌شد. در بعد خودسازی، تهذیب و سلوک معنوی نیز می‌توان به باب تازه‌ای از شناخت ایشان دست یافت. سلوک عرفانی همراه با نظم، مراقبت، خلوص و تواضع خیره‌کننده، بخش مهمی از زندگی ایشان بود که نیازمند بررسی و ارائه به جامعه است؛ به‌ویژه برای جوانانی که در پی یافتن نمونه‌های عملی دینداری عالمانه و اخلاقی هستند.

ورود جدی علامه مصباح به علوم انسانی؛ ضرورتی بنیادین برای جمهوری اسلامی

وی یکی از مهم‌ترین حوزه‌های فعالیت مرحوم مصباح را ورود عمیق ایشان به مباحث علوم انسانی برشمرد و گفت: این بخش از فعالیت‌های ایشان یکی از ابتکارات روشن و ماندگار بود؛ به‌ویژه آنکه پس از پیروزی انقلاب اسلامی و تشکیل نظام جمهوری اسلامی، این حوزه از خلأهای جدی محسوب می‌شد. ایشان از نخستین کسانی بودند که ضرورت اصلاح، بازسازی و اسلامی‌سازی علوم انسانی را درک کرده و برای انجام آن وارد میدان شدند.