میراثی که ماندگار شد؛ شیخ‌صراف موسیقی اصفهان را ثبت کرد

خبرگزاری مهر، گروه استان‌ها - کوروش دیباج: درگذشت استاد منوچهر شیخ‌صراف، نی‌نواز پیشکسوت و پژوهشگر موسیقی دستگاهی ایران در روز ۲۸ بهمن ماه امسال، نه‌تنها فقدان یک هنرمند، بلکه از دست رفتن یکی از حافظان مکتب اصفهان در ساحت اجرا و مستندسازی است. او از جمله هنرمندانی بود که مسیر نوازندگی را با پژوهش تاریخی پیوند زد و کوشید شکاف میان سنت شفاهی موسیقی ایرانی و ضرورت ثبت مکتوب آن را پر کند.

شیخ‌صراف در کنار سال‌ها آموزش و اجرا، با گردآوری اسناد، تصاویر و روایت‌های نسل‌های مختلف موسیقی‌دانان اصفهان، پروژه‌ای بلندمدت را دنبال کرد که حاصل آن در قالب کتاب نام‌آوران هنر اصفهان؛ جلد موسیقی منتشر شد؛ اثری که می‌توان آن را یکی از معدود تلاش‌های نظام‌مند برای ثبت تاریخ موسیقی این شهر دانست. نگاه او به موسیقی، نگاهی صرفاً اجرایی نبود؛ بلکه مبتنی بر درک تاریخی از سیر تحول مکتب اصفهان، اهمیت هویت بصری هنرمندان در کنار نام آنان و ضرورت آرشیوسازی برای آینده پژوهش بود.

اکنون و در پی درگذشت این هنرمند، واکاوی ابعاد کمتر گفته‌شده زندگی پژوهشی و دغدغه‌های فرهنگی او، از خلال گفت‌وگو با فرزند ارشدش، می‌تواند تصویری روشن‌تر از جایگاه وی در تاریخ معاصر موسیقی ایران ارائه دهد. آنچه در ادامه می‌آید، روایت شادی شیخ‌صراف از سال‌ها تلاش هنری و پژوهشی پدرش است.

پدرم معتقد بود موسیقی اصفهان بدون سند مکتوب در معرض فراموشی است شادی شیخ‌صراف در گفت‌وگو با خبرنگار مهر اظهار کرد: پدرم همیشه می‌گفت ما درباره بزرگان موسیقی اصفهان زیاد شنیده‌ایم، اما شنیدن کافی نیست؛ باید ثبت شود. او نگران بود که با از دنیا رفتن هر استاد، بخشی از حافظه موسیقی شهر هم از بین برود.

وی افزود: ایده کتاب نام‌آوران هنر اصفهان از همین دغدغه شکل گرفت. پدرم معتقد بود تاریخ موسیقی اصفهان پراکنده و شفاهی مانده و اگر به‌صورت نظام‌مند جمع‌آوری نشود، نسل‌های بعدی تصویر دقیقی از این میراث نخواهند داشت. بیش از بیست سال پژوهش میدانی با هزینه شخصی انجام شد.

فرزند ارشد استاد شیخ‌صراف با اشاره به روند گردآوری کتاب گفت: این پروژه بیش از دو دهه زمان برد. پدرم شخصاً به دیدار هنرمندان می‌رفت، گفت‌وگو می‌کرد، عکس می‌گرفت یا تصاویر قدیمی را جمع‌آوری می‌کرد. بسیاری از عکس‌ها را از آرشیوهای شخصی خانواده‌ها به دست آورد.

وی ادامه داد: او به ثبت دقیق اطلاعات بسیار حساس بود. پشت بسیاری از عکس‌ها توضیح می‌نوشت؛ تاریخ، محل اجرا، نام افراد حاضر در تصویر. می‌گفت اگر این توضیحات نوشته نشود، چند سال بعد دیگر کسی نمی‌داند این تصویر مربوط به چه کسی است.

شادی شیخ‌صراف تصریح کرد: تمام هزینه‌های پژوهش و چاپ جلد نخست تقریباً شخصی بود. پدرم انتظار حمایت جدی‌تری از سوی نهادهای فرهنگی داشت، اما در نهایت تصمیم گرفت کار را متوقف نکند و با امکانات محدود آن را به سرانجام برساند.

نام بدون تصویر، هویت ناقص است

وی با اشاره به تأکید پدرش بر استفاده از تصاویر در کتاب اظهار کرد: پدرم می‌گفت ثبت نام هنرمند کافی نیست؛ باید چهره او هم دیده شود. معتقد بود تصویر، هویت را کامل می‌کند و به پژوهشگر امکان می‌دهد ارتباط ملموس‌تری با گذشته برقرار کند.

فرزند ارشد استاد شیخ‌صراف افزود: برای همین، بخش مهمی از وقتش صرف پیدا کردن عکس‌های قدیمی شد. گاهی برای یک تصویر، ماه‌ها پیگیری می‌کرد. باور داشت این کار فقط گردآوری عکس نیست، بلکه بازسازی تاریخ بصری موسیقی اصفهان است.

جلد دوم آماده است اما نیاز به حمایت دارد

شادی شیخ‌صراف درباره ادامه این پروژه گفت: پدرم علاوه بر جلد موسیقی، اطلاعات گسترده‌ای درباره سایر هنرهای اصفهان جمع‌آوری کرده بود. بخش زیادی از مطالب جلد دوم آماده است، اما برای ویرایش نهایی و چاپ نیاز به حمایت مالی و نهادی دارد.
وی افزود: آرزوی پدرم این بود که مجموعه نام‌آوران هنر اصفهان به یک مرجع کامل تبدیل شود؛ نه‌تنها برای موسیقی، بلکه برای سایر شاخه‌های هنری شهر از شتاب‌زدگی در آموزش موسیقی نگران بود.

فرزند این هنرمند پیشکسوت درباره نگاه آموزشی استاد شیخ‌صراف اظهار کرد: پدرم بارها می‌گفت موسیقی دستگاهی با صبر و ممارست شکل می‌گیرد. از اینکه برخی هنرجویان می‌خواهند خیلی سریع به صحنه اجرا برسند، نگران بود.

وی ادامه داد: او تأکید داشت هنرمند باید علاوه بر تکنیک، سواد نظری و شناخت شعر داشته باشد. معتقد بود ادای نادرست شعر یا بی‌توجهی به ظرافت‌های دستگاهی، به موسیقی آسیب می‌زند.

شادی شیخ‌صراف افزود: با نوآوری مخالف نبود، اما می‌گفت نوآوری باید بر پایه شناخت دقیق ردیف و اصول باشد. باور داشت هر سبکی اگر درست و علمی اجرا شود، قابل احترام است.

نگران مهاجرت هنرمندان از اصفهان بود

وی با اشاره به دغدغه‌های شهری پدرش گفت: پدرم از اینکه بسیاری از هنرمندان اصفهان برای دیده شدن به تهران مهاجرت می‌کنند، ناراحت بود. می‌گفت

اصفهان ظرفیت بالایی دارد، اما بستر اجرا و حمایت کافی فراهم نیست.
فرزند ارشد استاد شیخ‌صراف تصریح کرد: معتقد بود اگر شرایط اجرا و حمایت ساختاری در اصفهان تقویت شود، این شهر می‌تواند همچنان یکی از قطب‌های اصلی موسیقی دستگاهی باقی بماند. آرشیوی که باید حفظ و احیا شود.

شادی شیخ‌صراف درباره میراث مکتوب و صوتی پدرش اظهار کرد: بخش قابل توجهی از اجراهای قدیمی، نوارهای صوتی و یادداشت‌های پژوهشی در آرشیو شخصی ایشان موجود است. برخی از این آثار نیاز به بازسازی و دیجیتال‌سازی دارند.

وی افزود: دوست دارم این آرشیو در اختیار یک مرکز معتبر فرهنگی یا دانشگاهی قرار گیرد تا به‌صورت علمی نگهداری شود. پدرم همیشه می‌گفت این آثار متعلق به مردم است و باید در دسترس پژوهشگران قرار بگیرد.

میراثی فراتر از صدا؛ وقتی پژوهش به اندازه اجرا ماندگار می‌شود مرگ استاد منوچهر شیخ‌صراف تنها خاموشی یک نی‌نواز نیست؛ توقف ضرباهنگ نسلی از هنرمندانی است که باور داشتند موسیقی ایرانی بدون حافظه مکتوب، آینده‌ای مطمئن نخواهد داشت. آنچه از خلال روایت شادی شیخ‌صراف آشکار می‌شود، سیمای هنرمندی است که اجرا را کافی نمی‌دانست و ثبت، طبقه‌بندی و مستندسازی را بخشی از مسئولیت حرفه‌ای خود تلقی می‌کرد.

او کوشید تاریخ موسیقی اصفهان را از حاشیه خاطره‌ها به متن منابع پژوهشی بیاورد و به آن اعتبار سندی ببخشد؛ تلاشی که ارزش آن شاید در گذر زمان روشن‌تر شود؛ اکنون پرسش اصلی نه درباره گذشته او، بلکه درباره آینده این میراث است، آرشیوی که می‌تواند به منبعی مرجع برای پژوهشگران تبدیل شود و پروژه‌ای که قابلیت گسترش به مجموعه‌ای جامع در تاریخ هنر اصفهان را دارد.

گفت‌وگو با دختر استاد نشان می‌دهد آنچه از او باقی مانده، صرفاً آثار صوتی نیست، بلکه الگویی از زیست هنرمند-پژوهشگر است؛ الگویی که اگر جدی گرفته شود، می‌تواند مسیر مستندسازی هنر ایرانی را یک گام به پیش ببرد.