پزشکی از راه دور؛ راهبرد خروج نظام سلامت از بن‌بست هزینه و ناکارآمدی

به گزارش خبرنگار مهر، مهدی اسماعیلی کارشناس ارشد اقتصاد سلامت، عنوان داشت: در شرایطی که شاخص‌های کلان سلامت کشور از جمله تورم نقطه‌ای بخش سلامت (۶۸.۳ درصد، مرکز آمار ایران، دی‌ماه ۱۴۰۴) و سهم هزینه‌های کمرشکن سلامت از سبد خانوار (بیش از ۱۲ درصد)، تصویری روشن از یک ناکارآیی ساختاری و مزمن ارائه می‌دهند، سیاست‌های اصلاحی متعارف عملاً به بن‌بست رسیده‌اند. محدودیت شدید منابع مالی، فرسودگی سازوکارهای اجرایی و مقاومت نهادی، امکان تداوم مسیرهای گذشته را سلب کرده است.

در چنین بستری، سلامت دیجیتال و پزشکی از راه دور از یک گزینه حاشیه‌ای و فناورانه، به کانون گفتمان سیاستگذاری سلامت کشور منتقل شده است. این رویکرد نه یک «لوکس تکنولوژیک»، بلکه پاسخی عملیاتی و سیستماتیک به سه‌گانه مزمن دسترسی، کیفیت و هزینه در نظام سلامت ایران است. سرعت و کیفیت تصمیم‌گیری درباره پیاده‌سازی آن، امروز به معیاری گویا برای سنجش توان حکمرانی سلامت در مواجهه با بحران اقتصادی بدل شده است.

پزشکی از راه دور؛ موتور دیجیتال نظام ارجاع

این مدل می‌تواند به‌طور عملی نقش موتور دیجیتال نظام ارجاع و پزشک خانواده را ایفا کند؛ دو مفهومی که سال‌ها است در اسناد بالادستی تکرار می‌شوند، اما در عمل به‌ طور کامل محقق نشده‌اند. با هدایت هوشمند جریان بیمار بر اساس پروتکل‌های استاندارد و داده‌محور، امکان توزیع بهینه بار خدمات، کاهش مراجعات غیرضروری و تخصیص کارآمد منابع فراهم می‌شود؛ دقیقاً همان نقطه‌ای که نظام سلامت امروز در آن دچار اختلال است.

مکانیسم عمل و اثرات ساختاری

سامانه یکپارچه پزشکی از راه دور، در تعریف فنی خود، یک پلتفرم ملی برای ارائه خدمات سلامت اولیه و ثانویه از راه دور است که به‌عنوان یک «لایه هوشمند دیجیتال» در رأس هرم خدمات عمل می‌کند.

این لایه، چند کارکرد کلیدی را به‌طور همزمان محقق می‌سازد.

غربالگری و پیشگیری مبتنی بر الگوریتم‌های بالینی، کاهش بار کاری غیرضروری پزشکان و تمرکز بر موارد پیچیده، افزایش پوشش خدمات در مناطق محروم و کم‌دسترس، تولید داده‌های ارزشمند برای پژوهش و سیاستگذاری، مدیریت اولیه بیماری‌های شایع و مزمن از طریق ویزیت‌های مجازی ساختاریافته، و در نهایت هدایت هوشمند بیمار به سطوح بالاتر مراقبت از طریق نظام ارجاع الکترونیک یکپارچه.

خروجی اقتصادی این فرآیند، یک تغییر معنادار در ترکیب هزینه‌ها (Shift in Cost Mix) است: انتقال از مراجعات حضوری پرهزینه و ناکارآمد به خدمات مجازی کم‌هزینه و هدفمند. نتیجه مستقیم این تغییر، کاهش فشار مالی بر خانوار، کاهش ازدحام غیرضروری در مراکز تخصصی و فوق‌تخصصی، و آزادسازی ظرفیت برای مدیریت موارد پیچیده‌تر خواهد بود.

توجیه‌پذیری اجرایی با زیرساخت موجود

برخلاف تصور رایج، اجرای این مدل در ایران نه یک رؤیای آینده‌نگرانه، بلکه یک گزینه عملی و قابل تحقق است. پوشش گسترده شبکه‌های نسل چهار و پنج تلفن همراه، همراه با نفوذ بالای گوشی‌های هوشمند، بستر فنی لازم برای دسترسی همگانی را فراهم کرده است.

از منظر اقتصاد سلامت، پزشکی از راه دور یک سرمایه‌گذاری با نرخ بازده داخلی بالا و دوره بازگشت سرمایه کوتاه محسوب می‌شود. هزینه‌های پیاده‌سازی آن به‌مراتب کمتر از صرفه‌جویی‌های مستقیم (کاهش هزینه‌های عملیاتی مراکز درمانی) و غیرمستقیم (کاهش اتلاف زمان، افزایش بهره‌وری نیروی انسانی و پیشگیری از تشدید بیماری‌ها) است.

تأمین مالی پایدار، بدون فشار بر بودجه عمومی

نکته کلیدی آن است که این طرح الزاماً نیازمند تزریق بودجه سنگین جدید نیست، بلکه می‌تواند بر پایه یک چرخه فضیلت مالی طراحی شود.

منابع بالقوه تأمین مالی آن کاملاً در دسترس‌ هستند.

سهم مصوب صندوق توسعه ملی در حوزه فناوری‌های تحول‌آفرین دانش‌بنیان، انتشار اوراق سلامت اسلامی (صکوک) با هدف جذب سرمایه مردمی و مشارکت بخش غیردولتی، و مهم‌تر از همه، بازچرخانی صرفه‌جویی‌های درون‌سیستمی ناشی از کاهش هزینه‌های قابل اجتناب—از جمله مراجعات غیرضروری به اورژانس‌ها و خدمات سرپایی.

مسئله اصلی، کمبود منابع نیست؛ بلکه فقدان تصمیم راهبردی برای تجمیع، اولویت‌بندی و هدایت این منابع به سمت یک پروژه تحول‌آفرین است.

پرسش اساسی از مدیریت ارشد سلامت

با توجه به شواهد روشن ناکارآیی هزینه‌ای نظام سلامت و در دسترس بودن راه‌حل‌های فناورانه و مالی، پرسش بنیادین از وزارت بهداشت این است: راهبرد عملیاتی شما برای خروج از این بن‌بست چیست؟ آیا سیاست انتظار و واکنش منفعلانه تا رسیدن سیستم به نقطه شکست در دستور کار است، یا تصمیمی پیش‌دستانه برای بازطراحی مسیر اتخاذ خواهد شد؟

پیشنهاد عبور از گفتگو به عمل

در پی ابلاغ اخیر معاون اول رئیس‌جمهور و تشکیل کارگروه سلامت الکترونیک، اکنون بستر نهادی لازم فراهم شده است. شرط موفقیت، فعال‌سازی سریع زیرکمیته‌های تخصصی و تبدیل مصوبات به خروجی‌های اجرایی است. تمرکز این ساختار باید بر سه محور کلیدی باشد:

تنظیم مقررات چابک و رفع موانع حقوقی، تعیین مدل اقتصادی و نظام خرید خدمت شفاف، و شناسایی و به‌کارگیری ظرفیت بخش خصوصی و شرکت‌های دانش‌بنیان برای اجرای یک پایلوت ملی در بازه زمانی مشخص.

جمع‌بندی

تأخیر در به‌کارگیری راه‌حل‌های نوآورانه در شرایط بحران، به معنای پذیرش آگاهانه هزینه‌های فرصت ازدست‌رفته و تعمیق بی‌اعتمادی عمومی است. سامانه یکپارچه پزشکی از راه دور، امروز بیش از آن‌که یک پروژه IT باشد، معیاری برای سنجش عقلانیت تصمیم‌گیری، چابکی نهادی و عزم اصلاح در مدیریت ارشد سلامت کشور است.

اقدام سریع در این حوزه می‌تواند الگویی برای حل سایر بن‌بست‌های ساختاری نظام سلامت باشد؛ در مقابل، تعلل یا سکوت، پیام روشنی درباره آینده اصلاحات در این نظام ارسال خواهد کرد.