صدایی که تاریخ دوبله ایران را روایت می‌کند

خبرگزاری مهر، گروه استان‌ها – مرجان سیف‌الدین: یک صدا می‌تواند نقش یک نسل را بازی کند؛ می‌تواند «زبل‌خان» باشد، یا «گلام» در ماجراهای گالیور و یا «هرکول پوآرو». این صدا می‌تواند مدیریت دوبلاژ آثاری چون «مستندها»، «شرلوک هولمز» و «خانه کاغذی» را در کارنامه داشته باشد و هم‌زمان نویسنده کتاب‌های تخصصی فن بیان نیز باشد. او امروز نه فقط یک هنرمند، بلکه مرجع زنده تاریخ دوبله ایران است.

صدایی که از اصفهان بلند شد

اکبر منانی سال ۱۳۱۸ در اصفهان به دنیا آمد. سال‌های کودکی‌اش در میان لهجه شیرین اصفهانی، منبرهای مذهبی و قصه‌گویی بزرگ‌ترها سپری شد؛ جایی که صدای اذان از مناره‌های سلجوقی با نوای رادیوهای قدیمی درهم می‌آمیخت و کودکی او را با قصه‌های فولکلور ایرانی پر می‌کرد. همین فضا بعدها الگویی برای شخصیت‌هایی شد که دوبله کرد و اصفهان، نقطه آغاز عشق او به صدا و روایت شد.

اکبر منانی گفتگوی خود با خبرنگار مهر را این‌گونه آغاز کرد: فعالیتم را از تئاتر شروع کردم و خیلی زود وارد رادیو شدم. از سال ۱۳۳۲ پشت میکروفن رادیو نشستم و بعدها با برنامه‌هایی چون «صبح جمعه با شما» و تیپ‌هایی مانند «فلفلی» و «آقای خوش‌بین» به صدایی آشنا برای مخاطبان تبدیل شدم.

وی ادامه داد: سال ۱۳۴۰ وارد دوبله حرفه‌ای شدم و پس از سه سال به جایگاهی رسیدم که عنوان مدیر دوبلاژ را بر عهده گرفتم؛ جهشی که نشان می‌داد هم به‌عنوان گوینده و هم به‌عنوان طراح نقش‌ها، صاحب نگاه و سلیقه‌ای مستقل هستم.

زبل‌خان، گالیور و پوآرو؛ صداهایی که ماندگار شدند

نام اکبر منانی برای بسیاری از ایرانی‌ها با سه شخصیت گره خورده است: زبل‌خان، گلام در «ماجراهای گالیور» و هرکول پوآرو. او با صدای خاص و شوخ‌طبعی اصفهانی‌اش، به شخصیت زبل‌خان جان داد، به «گلام» رنگ و لعابی تازه بخشید و در نقش هرکول پوآرو، کارآگاه آرام اما ریزبین، وجهی جدی‌تر از توانایی‌های خود را به نمایش گذاشت.

منانی درباره صداپیشگی شخصیت گلام با تکیه‌کلام «من می‌دونم» در ماجراهای گالیور گفت: چون مدیریت این پروژه را بر عهده داشتم قصد گویندگی در آن را نداشتم، اما یادآوری خاطرات دوران کودکی‌ام باعث شد نظرم عوض شود. در آن زمان گدایی با چهره‌ای شبیه شخصیت گلام از نزدیکی خانه ما رد می‌شد و با لحنی خاص صحبت می‌کرد. همان خاطره باعث شد صداپیشگی این شخصیت را انجام دهم که خوشبختانه بسیار هم ماندگار شد.

وی درباره مجموعه «پوآرو» نیز افزود: این دوبله در دهه ۷۰ میلیون‌ها بیننده را مجذوب کرد. آن زمان حساسیت زیادی روی این شخصیت وجود داشت؛ به همین دلیل حدود سه هفته، چندین فیلم پوآرو را با دقت دیدم و زندگی پوآرو و آگاتا کریستی را به‌طور کامل بررسی کردم.

این دوبلور پیشکسوت با اشاره به دقت دوبله در گذشته افزود: در سریال پوآرو باید صدایی آرام، شمرده و پر طمأنینه و با دقتی شرلوکی، کارآگاه بلژیکی را به تصویر می‌کشیدیم که این تیپ صدا بسیار مورد توجه قرار گرفت.

لهجه اصفهانی؛ امضای شخصی یک دوبلور

منانی هرگز از ریشه اصفهانی خود فاصله نگرفت؛ چه در دوبله‌های طنزآمیز زبل‌خان و چه در اجراهای زنده که بارها همان نقش‌ها را با لهجه اصفهانی احیا می‌کرد.همین لهجه باعث می‌شد مخاطب احساس کند با یکی از آدم‌های آشنای شهر خود صحبت می‌کند، نه با صدایی دور و غیرقابل دسترس.

وی با یاد کردن از انیمیشن «شکرستان» که با صدای مرحوم مرتضی احمدی روایت می‌شد، گفت: این انیمیشن پرمخاطب میراثی از قصه‌های ایرانی است و از جمله آثاری به شمار می‌رود که در میان مردم بسیار مورد استقبال قرار گرفت.

منانی درباره شخصیت «خواجه فرزان» در این مجموعه اظهار کرد: این شخصیت یک پیرمرد دانا و شوخ‌طبع است که با لحنی حکیمانه و اصفهانی، حکایت‌های اخلاقی را روایت می‌کند و کودکان را به دنیای شعر و پند سعدی می‌برد.

وی همچنین از «زبل‌خان» به‌عنوان یکی دیگر از آثار ماندگار خود یاد کرد و گفت: زبل‌خان مجموعه کارتونی کوتاهی ساخت لهستان بود که در دهه ۶۰ خورشیدی از شبکه اول سیما پخش شد. این شخصیت شکارچی حیوانات بود که هر بار برای شکار سفارش می‌گرفت اما همیشه در کار خود ناموفق می‌ماند.

این دوبلور پیشکسوت، صداپیشگی شخصیت‌هایی چون جو دالتون در «لوک خوش‌شانس»، آقای تاروئل در «باخانمان»، پدر لوسیمی در «مهاجران»، فاگین در «الیور توئیست» و راوی «جک و لوبیای سحرآمیز» را از دیگر آثار درخشان خود برشمرد.

وی همچنین نریشن مستندهایی چون «سیاره ما»، «داستان زندگی» و «سلسله‌ها (پنگوئن‌ها)» را در کارنامه کاری خود دارد.

پشت شیشه استودیو؛ منانی به‌عنوان نویسنده و پژوهشگر

کمتر دوبلوری به اندازه اکبر منانی به ثبت و مکتوب کردن تجربه‌هایش پرداخته است. او نویسنده چندین کتاب در حوزه فن بیان و تاریخ دوبله است. آثاری چون «فن بیان و گویندگی در صدا و سیما»، «سرگذشت دوبله ایران و صداهای ماندگارش» و «الفبای فن بیان» نشان می‌دهد دغدغه او فقط اجرا نیست، بلکه انتقال دانش و مستندسازی تاریخ شفاهی دوبله نیز برایش اهمیت ویژه دارد.

قدر پیشکسوتان را بدانیم

وی در ادامه گفتگو از هنرمندان و دوبلورهایی چون منوچهر نوذری، حسین عرفانیان، شهلا ناظریان، احمد رسول‌زاده، چنگیز جلیلوند و سعید مظفری که دیگر در قید حیات نیستند یاد کرد و افزود: برخی رسانه‌ها به بهانه‌های مختلف سراغ هنرپیشه‌های تازه‌کار می‌روند، اما هیچ خبری از گوینده‌های قدیمی و حرفه‌ای نمی‌گیرند.

این دوبلور پیشکسوت با بیان اینکه در سریال‌ها، به‌ویژه آثار خارجی، نام بازیگران در تیتراژ ذکر می‌شود اما نام دوبلورها کمتر دیده می‌شود، تصریح کرد: این در حالی است که این گویندگان هستند که به شخصیت‌ها جان می‌دهند و آن‌ها را در ذهن مخاطب ماندگار می‌کنند.

وی ادامه داد: برخی کارگردانان به دوبله اهمیت ویژه‌ای می‌دادند؛ علی حاتمی از جمله کسانی بود که مدیر دوبلاژ آثارش را سر صحنه فیلم‌برداری می‌برد تا با بازی بازیگران آشنا شود و همین موضوع موجب ماندگاری آثار او شد.

منانی با اشاره به دشواری‌های حرفه دوبله خاطرنشان کرد: یک گوینده سال‌ها زحمت می‌کشد تا حرفه‌ای شود و وقتی نقشی را دوبله می‌کند، آن نقش به‌گونه‌ای در ذهن مخاطب ماندگار می‌شود که گویی شخصیت واقعاً فارسی صحبت می‌کند.

وی تأکید کرد: صداپیشگی یعنی بازیگری پشت دوربین. بازیگر جلوی دوربین بازی‌اش تمام می‌شود، اما گوینده باید تمام حس و فضا را درک کرده و آن را فقط با صدا منتقل کند.

اکبر منانی با بیش از ۷۲ سال فعالیت در عرصه دوبله، تنها یک هنرمند نیست؛ او میراث زنده دوبله ایران است. صدای خاص او که به شخصیت‌هایی چون زبل‌خان و پوآرو جان بخشیده، همچنان در گوش مردم ایران طنین‌انداز است. او هم به‌عنوان گوینده‌ای برجسته و هم به‌عنوان نویسنده و پژوهشگر تاریخ دوبله، نقشی مهم در حفظ و انتقال این هنر به نسل‌های آینده ایفا کرده است. همان‌گونه که خود می‌گوید: «دوبله یعنی بازیگری پشت دوربین»؛ تعریفی که او سال‌هاست با صدایش آن را زندگی کرده است.