ایرانی که نمی‌شناختند

به گزارش خبرگزاری مهر، فرهیختگان نوشت: برای رسانه‌هایی که در چند ماه اخیر در تلاش بودند تا تصویری برساخت‌شده، خشن و رادیکال از جامعه ایرانی ارائه دهند، تصاویر تجمع ۲۲ بهمن بیش از اندازه تلخ بود. واقعیتی که نشان داد تصویر واقعی جامعه ایرانی آن چیزی نیست که در رسانه ساخته می‌شود بلکه چیزی است که در کف خیابان رقم می‌خورد. این تجمع حتی برای آنان که به دنبال فاکتور کردن این حرکت مردمی به نفع قشر خاصی از جامعه بودند هم پیام روشنی داشت.

طیف متکثر حاضر در خیابان نشان داد، افکار عمومی جامعه ایرانی همچنان قوه تشخیص خواست و مداخله خارجی و کودتای دشمن را از خواست واقعی مردم دارد و آن را نه در دستان بیگانه که درون خود جست‌وجو می‌کند. جمعیتی که در ۲۲ بهمن به تمام معنا قابلیت گنجانده شدن در قاب رسانه‌ها را نداشت، این پیام را به قدرت‌های خارجی منتقل کرد که ایرانیان هنوز از اصل اساسی استقلال عدول نکرده و سرنوشت‌شان را به دست بیگانه نمی‌دهند و شاید به‌خاطر همین حرکت عقلانی مردم بود که معاون رئیس‌جمهور آمریکا علی‌رغم مواضع مداخله‌جویانه دست به تغییر ادبیات زد و از لزوم رقم خوردن سرنوشت مردم ایران به دست خودشان گفت.

با این تفاسیر تجمع ۲۲ بهمن نشان داد صحنه بین‌المللی و قدرت‌های خارجی هنوز جامعه ایرانی را به‌خوبی نشناخته‌اند و این خطای شناختی، درست در بزنگاه‌های تاریخی خودش را نشان می‌دهد. به همین بهانه و در گفت‌وگو با جامعه‌شناسان به تحلیل رفتار جامعه ایرانی در ۲۲ بهمن پرداختیم که در ادامه می‌خوانید.

آنچه در ۲۲ بهمن اتفاق افتاد و جمعیت بی‌شماری که در این تجمع حاضر شدند، حاوی پیام‌هایی روشن در سطوح مختلف بود. در وهله اول نشان داد، برساخت تصویر از مردم به گونه‌ای که رسانه‌های فارسی‌زبان خارجی روی آن اصرار دارند، پایی در واقعیت ندارد و تصویر واقعی مردم را باید در خیابان‌های ایران در روز ۲۲ بهمن مشاهده کرد. آنچه در تجمع ۲۲ بهمن خود را به شکلی پررنگ نشان می‌داد، تکثر حاضران در تجمع بود. اما همچنان این گزاره قابل تأمل است که اصل این حضور چه پیامی برای جامعه ایرانی دارد. در گفت‌وگو با محسن بدره، جامعه‌شناس به واکاوی اصل این حضور و سرمایه اجتماعی نظام سیاسی ایران پرداختیم که در ادامه مشروح آن را می‌خوانید.

اصغر مهاجری: ۲۲ بهمن نشان داد قاطبهٔ مردم پای نظام‌اند

هیچ نظام سیاسی یکپارچه نیست، طبیعتاً جامعه ایرانی هم از این قاعده مستثنی نیست. اما نکته قابل توجه این است که جامعه با حفظ تکثر خود همچنان روی یک مفهوم مشترک و آن‌ هم خواست نظام سیاسی ایران تأکید دارد. آنچه در ۲۲ بهمن اتفاق افتاد، آینه تمام‌نمایی از این حضور بود که به آنان که رؤیای فروپاشی ایران را در سر دارند هم پیامی روشن فرستاد. در گفت‌وگو با اصغر مهاجری، جامعه‌شناس به تحلیل معنای حضور ۲۲ بهمن پرداختیم که در ادامه مشروح آن را از نظر می‌گذرانید.

گلادیاتورهای پای کار نظام

اصغر مهاجری ابتدا به این موضوع اشاره کرد که هر نظام سیاسی، در طیف‌بندی‌ها مشخصاً یک بدنه وفادار دارد که این رقم در نظام سیاسی ایران نسبتاً بالاست و توضیح داد: «هر نظام سیاسی در جهان چه ایالات متحده آمریکا چه کشوری توسعه نیافته در جهان عرب و چه یک کشور صاحب ایدئولوژی مثل ایران به شرایطی دوام دارد. یکی از شرایط، وجود نیروهای باورمند و وفادار علاقه‌مند است که معتقد است این نظام سیاسی، به نسبت نظام‌های دیگر شایسته‌تر است و قادر است حیات سیاسی‌اش را ادامه دهد.

در ادبیات جامعه‌شناسی سیاسی به این‌ها می‌گویند گلادیاتورهای نظام سیاسی. گلادیاتور، نیروی وفاداری است که تا سرحد جان مایه می‌گذارد. در جهان، ایده‌آل‌ترین عدد برای گلادیاتورها، ۲۵ درصد است. این عدد می‌تواند بیشتر هم باشد ولی اگر یک نظام سیاسی بین ۷ تا ۲۵ درصد، وفادارانی داشته باشد که می‌پذیرند این نظام سیاسی، توانمند و کارآمد است، می‌تواند ادامه حیات دهد.

به دلیل اینکه جامعه متکثر است، هر نظام سیاسی موافق و مخالفانی دارد و در نوسان است. ممکن است زمانی این موافقان به عددی بالای ۶۰، ۷۰ درصد برسد، ممکن است در جایی به ۷ درصد برسد. معمولاً نظام‌های سیاسی که وفاداران جانانه آن‌ها از عدد ۷ پایین می‌آید در فرایند سقوط قرار می‌گیرد. این عدد در نظام سیاسی هنوز عدد قابل توجهی است که می‌توان نام آن را طرفداران انقلاب، طرفداران نظام سیاسی، طرفداران رهبری گذاشت. این عدد معتقد است که در حال حاضر نسبت به نظام‌های سیاسی جایگزین که مخالفان طرح می‌کنند، این نظام سیاسی به نفع کشور بوده و قادر است که ادامه دهد و باید هم ادامه دهد. پیام روشن و علمی حرکت ۲۲ بهمن، این است. چه این حرکت، چه حرکتی که در ۲۲ دی اتفاق افتاد.»

مهاجری البته به این موضوع هم اشاره کرد که حرکتی مثل ۲۲ بهمن را باید درست فهم و تحلیل کرد و گفت: «عدم تحلیل روشن و دریافت پیام صریح این تجمع و مانورهای خیابانی، اگر با یک تحلیل خام، یک‌طرفه و حسن‌نظر و متعهدانه نباشد، ممکن است غفلت‌هایی برای جامعه و مسئولان کشور داشته باشد. باید توجه داشت که یک رقم مخالف در جامعه حضور دارد که می‌خواهد در سطح گلادیاتوری سیاسی به میدان بیاید و جایگزین دارد که البته بین آن‌ها هم اختلاف وجود دارد؛ ممکن است آن‌ها علاقه‌مند باشند نظام سیاسی با نیروهای بخش عقلانی نظام سیاسی داخلی موجود ادامه حیات دهد.

یا ممکن است بگوید نیرویی جایگزین از بیرون بیاید که این‌ها هم چند شعبه هستند (جایگزین سنتی سلطنتی، جمهوری) در مجموع کسانی که این نظام سیاسی را نمی‌پذیرند و گلادیاتور طور علاقه‌مندند که از نظام سیاسی عبور کنند، تعدادی دارند اما عموماً شبانه بیرون می‌آیند اما برآوردها نشان می‌دهد آن وفاداران به گذر از نظام کمتر از وفاداران به استقرار و پایداری نظام است.»

جمعیت ۲۲ بهمن، موافق نظام حکمرانی و منتقد ناکارآمدی‌هاست

در میان دو طیف مخالف و موافق، یک بدنه خاکستری هم وجود دارد که رقم آن قابل توجه است. مهاجری در توضیح این بدنه و خواست‌های آنان گفت: «وسط این دو عدد، وفاداران معتقد به نظام سیاسی و گروهی که معترض هستند، رقمی وجود دارد. یک عدد درشتی وجود دارد که رأی و حضورش خاکستری است که نه علاقه‌مند به حضور روزانه است و نه علاقه‌مند به حضور شبانه.

تحلیل درست جامعه ایرانی، کشور و نظام سیاسی موجب می‌شود که تکلیف آن بدنه وسیع خاکستری مشخص شود که پشت‌سر کدام قرار بگیرد؟ این عدد محترم و قابل اتکاست و جزء نیروهای وفادار و عقلانی جامعه ایرانی هم هستند. حالا اگر به واریانس‌های تغییرات هرسه گروه نگاه کنیم آنچه وجود دارد و مخرج مشترک هر سه گروه است؛ چه آنچه در حمایت از نظام سیاسی شعار می‌دهد، چه آنکه نمی‌داند می‌خواهد چه کند، چه آنکه در انتقاد از نظام سیاسی شعار می‌دهد، هر سه در یک چیز مشترکند که بخش‌هایی از نظام ناکارآمد است؛ مثلاً ثبات پول ملی نداریم، بیکاری بالاست، حاشیه‌نشینی بالاست، جمعیت مهاجر زیاد است، با اینکه در فرصت طلایی پنجره جمعیت قرار گرفتیم؛ اما جمعیت را کیفی نکردیم، آموزش و پرورش خوب نداشتیم و الی‌آخر.

این مخرج مشترک هر سه گروه است. به همین خاطر هم می‌گویند، اگر آمدیم، همچنان اعتراضاتمان سرجای خودش است و با ادبیات مختلف هم گفته می‌شود به این معنی که اینکه در ۲۲ بهمن راهپیمایی کردم، به این معنی نیست که به طور کامل رضایت دارم. تفاوت این‌ها در این است که بدنه افراطی برانداز، معتقد است که نه‌تنها نظام ناکارآمد است، بلکه باید برود. اما نکته ظریف جامعه که باید به آن چنگ زد، بخش طرفدار جامعه است که در ۲۲ بهمن، آمد و از تنوع خوبی هم برخوردار بود و گستره خوبی هم داشت و بخش خاکستری جمعیت بود. این جمعیت معتقد است که نظام ناکارآمد است؛ اما نباید برود باید بماند و اصلاحات اعمال کند.»

فهمیدن مردم، ایستادن در مسیر مردم است

مهاجری در مورد پیام روشن حضور مردم در ۲۲ بهمن گفت: «خروجی پیام حضور مردم در ۲۲ بهمن و مخالفان ما در دی‌ماه و جمعیت خاکستری این است که ۱- کشور ایران، به برخوردهای عقلانی نیاز دارد و به برخوردهای هیجانی و سیاسی نیاز ندارد. ۲. حتماً باید اصلاحات انجام شود و مسائل حل شود. ۳. این اقدام باید فوری‌تر انجام شود. حداقل اگر برای فوریت اولویت‌بندی می‌کنیم، اولین گام این است که جامعه را از دست آنومی مضاعف رهایی دهند و نه جنگ و نه صلح که آیا این می‌شود یا آن؟ و اصلاحات همین‌طور پایین بیاید و ثبات پول ملی، مهم است.

تغییر رویکرد در عرصه نظام بین‌الملل بسیار مهم است. این پیام تحلیلی درستی است از تجمع ۲۲ بهمن و جمعیت خاکستری ما که عدد آن از هر دو عدد بزرگ‌تر است اما تمایل آن به جایگزین‌های خارجی و لشکرکشی‌های خارجی و نیروهای سنتی پادشاهی و مشروطه نیست و گرایشش به بخش عقلانیت مستقر در نظام سیاسی ایران است. اگر نظام رسانه‌ای ما این را جدی بگیرد و به عنوان مطالبه خودش از نظام سیاسی ما بخواهد، می‌توان مجموعه اتفاقات تلخ و شیرین دو سه ماه اخیر را تبدیل به یک فرصت کرد و از یکی از پیچ‌های سخت انقلاب و مهم‌تر از همه، ایران، عبور کرد.

بخش عقلانی نظام رسانه‌ای باید، تحلیل بی‌طرفانه و ناب ارائه دهد و این مطالبه را پیگیری کند که با وجود نجابت مردم در بدترین شرایط و آمدن در راهپیمایی، شما برای آنان چه کردید؟ و آیا بعد از جنگ ۱۲ روزه، توانستیم محبت و انسجام مردم را جبران کنیم؟ رهبرانقلاب بعد از حضور مردم تأکید کردند که انسجام ادامه پیدا کند. ادامه انسجام در برگشت به شعارهای اصیل انقلاب اسلامی است؛ هرچند ما در دقایق وقت‌های تلف‌شده قرار داریم اما ایرادی ندارد و همه نظام‌ها این فرایند را طی می‌کنند. فهمیدن این مردم، ایستادن در مسیر مردم است.»

تعریف درستی از مردم نداریم

محسن بدره، جامعه‌شناس در تحلیل آنکه جامعه ایرانی را در نسبت تجمعاتی مثل ۲۲ بهمن یا اتفاقات تلخی مثل ۱۸ و ۱۹ بهمن، باید چطور فهم کرد، گفت: «ما یک مردم واقعی داریم، یک مردم برساخته. مردم واقعی همه آحاد ملت هستند، با هررنگ و دیدگاه سیاسی که مجموعاً به مردم تعبیر می‌شوند. مردم برساخته یا مردمی که بازنمایی می‌شوند، مردمی هستند که در تحلیل گفتمان‌های سیاسی، این‌طور تعبیر می‌شوند که آن‌هایی هستند که موافق دیدگاه‌های آنانند یا با آن‌ها کنار می‌آیند.

به همین خاطر پاسخ به این سؤال که برای مثال مردم اصول‌گرایان چه کسانی هستند، مردم اصلاح‌طلبان چه کسانی هستند، یا به تعبیری مردمی که مخالف جمهوری اسلامی هستند یا مردم چپ‌ها چه کسانی هستند، برساخت‌هایی است که از مردم ارائه می‌شود و منظور آن‌ها همان مردمی است که در دسترس‌شان است و آن‌ها را تایید می‌کنند. اگر بخواهیم واقعی نگاه کنیم، مردم، همه این‌ها هستند.

همه کسانی که در یک ملت حضور دارند. اینکه اکثریت و اقلیت چه کسانی هستند، مسئله دیگری است. تعابیری که گفتمان‌های سیاسی از مردم دارند، لزوماً قابل پذیرش نیست و به نوعی مشکوک است، به این جهت که در بسیاری اوقات، افرادی یکدیگر را مستثنی می‌کنند و گفته می‌شود که مردم کسانی نیستند که آن‌ها می‌گویند و افراد دیگری هستند. این موضوع مهم است، اما در برخی رسانه‌های رسمی، تعاریف درستی از مردم وجود ندارد.»

باید این سرمایه اجتماعی عظیم را بازتولید کرد

وی به این موضوع اشاره کرد که حضور گسترده مردم نباید این‌طور تعبیر شود که اشکالاتی وجود ندارد، بلکه باید زمینه حرکت حکمرانی را فراهم کند و توضیح داد: «من معمولاً در همه راهپیمایی‌هایی که می‌روم مثل راهپیمایی روز قدس و راهپیمایی ۲۲ بهمن، این قابل‌انکار نیست که یک بدنه اجتماعی بسیار سنگین مانع از آن می‌شود که ساختارهای جمهوری اسلامی را ساقط کنند، اما مسئله این است که می‌خواهیم چه نتیجه‌ای از این موضوع بگیریم.

گاهی برخی از این جمعیت استفاده می‌کنند به این معنی که حجم ندانم‌کاری‌های ما باعث نشده که بدنه مردمی از دست برود. هنوز می‌توانیم به راه‌های گذشته ادامه دهیم و اصلاحات انجام ندهیم. این سوءاستفاده از بدنه مردمی انقلابی تعبیر می‌شود و باید روی این مضمون تأمل کرد. در اینکه این بدنه اجتماعی وجود دارد، تردیدی نیست. زمانی که این بدنه اجتماعی تحریک می‌شود، پررنگ‌تر هم ظهور می‌کند.

در بیش از ۲۰ سالی که در راهپیمایی‌ها شرکت می‌کنم، سهمگین‌ترین راهپیمایی و تجمعی که به عمرم دیدم، تجمع بعد از شهادت سردار سلیمانی بود. حتی وقتی از در خانه بیرون می‌زدیم، در کوچه‌ها هم حجم مردم دیده می‌شد چه رسد به اینکه به مسیرهای اصلی برسیم. وقتی کنشی علیه اصل انقلاب اسلامی و آرمان‌های ملی وجود دارد، قطعاً واکنش مردم هم شدیدتر است. این را باید به همدلی کسانی که لزوماً نیامدند هم اضافه کرد. مسئله این است که دستگاه فرهنگی ما کژکاردی‌هایی دارد، سوءاستفاده‌هایی دارد و می‌گوید هنوز کارد به استخوان نرسیده که بخواهیم اصلاح جدی انجام دهیم.»

این جامعه‌شناس به این موضوع هم تأکید کرد که باید این سرمایه اجتماعی را بازتولید کرد و گفت: «انقلاب‌ ما شبیه به یک معدن بسیار بزرگ از سرمایه اجتماعی است که از انقلاب مشروطه شروع شد و در سال ۴۲ و قیام ۱۵ خرداد ادامه یافت و در سال ۵۷ به ثمر نشست. این ذخیره بزرگی بود، اما ما بدون بازتولید کردن این ذخیره، از آن استفاده می‌کنیم و آن را مصرف می‌کنیم. در همه نظام‌های سیاسی، سرمایه اجتماعی که بی‌نهایت نیست؛ هم باید از آن استفاده کنند، هم آن را بازتولید کنند. اما عادت‌واره سیاسی ما این است که از سرمایه اجتماعی استفاده کنیم. مثل انسان پولداری که مدام ولخرجی می‌کند.»

۲۲ بهمن نشان داد حرف از فروپاشی اجتماعی ساده‌انگاری است

بدره در مورد اینکه کلان تصویر تجمع ۲۲ بهمن چه پیامی دارد نیز توضیح داد: «در فضای داخلی برای کسانی که با یک تحلیل ساده‌انگارانه از فروپاشی اجتماعی و تحلیل‌رفتن سرمایه اجتماعی جمهوری اسلامی صحبت می‌کنند یا می‌گویند کار تمام است و از این دست حرف‌هایی که بیشتر پروپاگانداست، روشن شد که این تعابیر بیشتر خیالات است. به این معنی که با همه دشواری‌ها و جنگ روانی که رسانه‌ها علیه مردم ایران به راه انداخته‌اند که به انسجام اجتماعی آسیب می‌زند، هنوز یک سرمایه اجتماعی عظیم و قوی داریم و به هر صورت جمهوریت، امری است که نمی‌توان از آن فاصله گرفت.

این که با همه نقدها به حکمرانی، یک سرمایه تاریخی اجتماعی وجود دارد که باید از آن دفاع کرد و باید بازتولید شود، پیامی روشن و مشخص دارد. هرچقدر که این جنگ روانی، شدید باشد، اما همچنان این نحو از آگاهی و وفاداری ملی در بین طبقات اجتماعی وجود دارد که ما یک مسیر تاریخی را شروع کردیم و باید این را ادامه داد. این بی‌اعتنایی به این حجم از شرارت خارجی که گاهی به شکل چنگ و دندان خود را نشان می‌دهد و گاهی هم به‌صورت وعده‌های حمایت و آبادانی‌های بعدی خود را نشان می‌دهد، در این اتفاق قابل مشاهده بود. تحلیل مردم‌شناختی من این است که شرایط بسیار دشوار می‌تواند معنای روشن‌تری داشته باشد. به هرصورت علاج در این وطن است و هر اتفاقی بیفتد، باید در این مملکت رخ دهد و می‌بایست از رهگذر جمهوریت رقم بخورد.»