رمضان در نصف‌جهان؛ روایت آیین‌های کهن در زیست امروز اصفهانی‌ها

خبرگزاری مهر، گروه استان‌ها، کوروش دیباج: ماه مبارک رمضان در زیست فرهنگی مردم اصفهان صرفاً یک تقویم عبادی نیست، بلکه فصلی برای بازآفرینی هویت جمعی، تقویت همبستگی اجتماعی و بازخوانی سنت‌هایی است که قرن‌ها در بافت تاریخی این شهر جاری بوده است. از کوچه‌های محله جلفا تا گذرهای کهن دردشت و بیدآباد، از صحن‌های مساجد تاریخی تا بازارهای قدیمی، رمضان در اصفهان با مجموعه‌ای از آیین‌ها و رسوم همراه است که ریشه در تاریخ مذهبی و اجتماعی این شهر دارد. گزارش پیش رو به معرفی بخشی از این آیین‌ها می‌پردازد؛ آیین‌هایی که در پیوند با میراث مکتوب و شفاهی اصفهان، همچنان در زندگی امروز شهروندان معنا دارند.

رمضان در اصفهان؛ از صفویه تا امروز

رضا دردشتی،پژوهشگر تاریخ اجتماعی اصفهان در گفت‌وگو با خبرنگار مهر با اشاره به پیشینه آیین‌های رمضانی این شهر می‌گوید: اصفهان به دلیل جایگاه مذهبی و سیاسی خود در دوره صفویه، یکی از کانون‌های شکل‌گیری و تثبیت آیین‌های شیعی بوده و بسیاری از سنت‌های ماه رمضان در این شهر یا شکل گرفته یا به صورت منسجم سامان یافته است.

وی توضیح می‌دهد: در دوره حکومت صفویان، به‌ویژه در عصر شکوفایی پایتختی اصفهان، برگزاری آیین‌های مذهبی با حمایت رسمی دربار همراه بوده است. این حمایت‌ها موجب شده که مساجد بزرگ، مدارس علمیه و تکایا به مراکز اصلی برگزاری مراسم شب‌های قدر، جلسات تلاوت قرآن و اطعام نیازمندان تبدیل شوند.

به گفته این پژوهشگر، منابع تاریخی و سفرنامه‌های دوره صفوی نیز به رونق مراسم عبادی در ماه رمضان در اصفهان اشاره کرده‌اند.

وی با تأکید بر نقش مساجد تاریخی مانند مسجد جامع اصفهان در برگزاری آیین‌های رمضانی می‌افزاید: این مسجد که قدمت آن به قرون نخستین اسلامی بازمی‌گردد، همواره یکی از پایگاه‌های اصلی برگزاری نماز جماعت، جلسات تفسیر و احیای شب‌های قدر بوده است. استمرار این کارکرد در طول قرون، نشان‌دهنده پیوند عمیق میان معماری مذهبی اصفهان و آیین‌های دینی مردم است.

این پژوهشگر همچنین به نقش بازار تاریخی اصفهان اشاره می‌کند و می‌گوید: بازار نه تنها محل مبادله اقتصادی، بلکه عرصه‌ای برای بازنمایی آیین‌های مذهبی بوده است. در گذشته، کسبه بازار با آذین‌بندی حجره‌ها و برپایی سفره‌های افطاری ساده برای رهگذران، در تقویت فضای معنوی شهر نقش داشته‌اند. این سنت در برخی راسته‌های بازار همچنان ادامه دارد و بازاریان قدیمی آن را بخشی از هویت صنفی خود می‌دانند.

وی در ادامه خاطرنشان می‌کند: اگرچه شکل ظاهری برخی مراسم در گذر زمان تغییر کرده، اما روح جمعی و مشارکتی رمضان در اصفهان همچنان حفظ شده است. به باور این پژوهشگر، مطالعه آیین‌های رمضانی اصفهان بدون توجه به بستر تاریخی آن ناقص خواهد بود، زیرا بسیاری از رفتارهای امروزین ریشه در ساختار اجتماعی و مذهبی دوره‌های گذشته دارد.

آیین‌های مردمی؛ از بیدارباش سحری تا سفره‌های همدلی

الهه رضایی، مدیر دفتر تخصصی فرهنگ عامه مردم اصفهان در گفت‌وگو با خبرنگار مهر، با تمرکز بر آیین‌های مردمی رمضان، از سنت‌های بیدارباش سحرگاهی به عنوان یکی از جلوه‌های شاخص فرهنگ عامه این شهر یاد می‌کند. او می‌گوید: در گذشته، پیش از فراگیر شدن ساعت و ابزارهای مدرن، بیدار کردن مردم برای سحری بر عهده افرادی بود که در محلات با طبل یا کوبیدن بر در خانه‌ها، ساکنان را از نزدیک شدن وقت سحر آگاه می‌کردند.

به گفته رضایی، این سنت که در برخی منابع محلی به عنوان سحرخوانی نیز از آن یاد شده، علاوه بر کارکرد عملی، حامل نوعی همبستگی اجتماعی بوده است. فرد سحرخوان معمولاً از میان معتمدان محله انتخاب می‌شد و مردم به او اعتماد داشتند. این آیین، اگرچه امروز با تغییر سبک زندگی کمرنگ شده، اما در خاطره جمعی نسل‌های پیشین جایگاه ویژه‌ای دارد.

وی در ادامه به سنت افطاری‌های جمعی اشاره می‌کند و می‌گوید: در بسیاری از محلات قدیمی اصفهان، خانواده‌ها بخشی از غذای افطار خود را برای همسایگان، به‌ویژه خانواده‌های کم‌برخوردار، ارسال می‌کردند. این رسم که بر پایه فرهنگ همیاری شکل گرفته، در واقع بازتابی از مفهوم مواسات در فرهنگ اسلامی است. این سنت هنوز هم در برخی محلات سنتی شهر دیده می‌شود.

رضایی همچنین به نقش زنان در برگزاری آیین‌های رمضانی اشاره می‌کند و توضیح می‌دهد: تهیه غذاهای سنتی ویژه افطار مانند آش‌ها و خوراک‌های محلی، بخشی از هویت فرهنگی رمضان در اصفهان است. هرچند فهرست غذاها ممکن است در خانواده‌ها متفاوت باشد، اما اصل توجه به خوراک‌های سبک و سنتی، ریشه در تجربه تاریخی زیست در اقلیم اصفهان دارد.

وی تأکید می‌کند: آیین‌های رمضانی اصفهان را باید در چارچوب فرهنگ محله‌ای تحلیل کرد.محله در اصفهان تاریخی یک واحد اجتماعی زنده بوده و رمضان فرصتی برای تقویت پیوندهای درون‌محله‌ای محسوب می‌شده است. از دید او، هرگونه سیاست فرهنگی برای احیای آیین‌های رمضانی باید به این ساختار اجتماعی توجه کند.

شب‌های قدر و زیارتگاه‌ها؛ معنویت در بستر شهر تاریخی

منصور قربانی، رئیس دفتر تخصصی هنرهای ملی و آیینی در گفت‌وگو با خبرنگار مهر، با اشاره به اهمیت شب‌های قدر در فرهنگ مذهبی مردم اصفهان، می‌گوید: این شب‌ها از گذشته تا امروز یکی از پرشورترین مناسبت‌های مذهبی شهر بوده است. مساجد تاریخی، حسینیه‌ها و بقاع متبرکه در این شب‌ها مملو از جمعیتی می‌شود که برای احیا و دعا گرد هم می‌آیند.

وی با اشاره به جایگاه تخت فولاد در آیین‌های رمضانی اصفهان توضیح می‌دهد:این گورستان تاریخی علاوه بر کارکرد آرامستان، یک مجموعه معنوی و فرهنگی است. در شب‌های قدر، بسیاری از شهروندان با حضور در این مکان و قرائت قرآن و دعا بر مزار علما و بزرگان، پیوندی میان یاد درگذشتگان و معنویت رمضان برقرار می‌کنند.

به گفته این پژوهشگر، سنت حضور در بقاع متبرکه و امامزادگان نیز در ماه رمضان پررنگ‌تر می‌شود.

او توضیح می‌دهد: در منابع محلی به برگزاری مراسم دعا، ختم قرآن و جلسات وعظ در این اماکن اشاره شده است. این آیین‌ها علاوه بر بعد عبادی، کارکرد اجتماعی نیز دارند و بستری برای دیدارهای خانوادگی و محله‌ای فراهم می‌کنند.

وی همچنین به سنت قرآن‌خوانی جمعی اشاره می‌کند و می‌گوید: در بسیاری از مساجد اصفهان، هر روز یک جزء از قرآن کریم تلاوت می‌شود تا در پایان ماه، ختم کامل قرآن انجام گیرد. این سنت که با مشارکت اقشار مختلف، از نوجوانان تا سالمندان، همراه است، جلوه‌ای از پیوند نسل‌ها در بستر دین‌داری جمعی است.

قربانی تأکید می‌کند: آیین‌های شب‌های قدر در اصفهان نه صرفاً مراسمی عبادی، بلکه نوعی تجربه مشترک شهری است. به باور این پژوهشگر، معماری تاریخی، فضاهای مذهبی و حافظه جمعی شهر در شکل‌گیری این تجربه نقش اساسی دارند و همین امر به آیین‌های رمضانی اصفهان هویتی متمایز بخشیده است.

رمضان و نهادهای فرهنگی؛ از سنت تا برنامه‌ریزی معاصر

فرزاد نوابخش، جامعه‌شناس فرهنگی در گفت‌وگو با خبرنگار مهر، با بررسی نسبت آیین‌های سنتی رمضان با برنامه‌های فرهنگی معاصر، می‌گوید نهادهای فرهنگی اصفهان در سال‌های اخیر تلاش کرده‌اند ضمن حفظ اصالت آیین‌ها، آنها را با نیازهای نسل جدید پیوند دهند.

به گفته او، برگزاری نمایشگاه‌های قرآن، نشست‌های تخصصی و برنامه‌های هنری با محور رمضان، بخشی از این رویکرد است.

وی با اشاره به ظرفیت‌های میدان تاریخی میدان نقش جهان توضیح می‌دهد: این فضا در مناسبت‌های مذهبی، از جمله ماه رمضان، به محلی برای برگزاری برنامه‌های فرهنگی و آیینی تبدیل می‌شود. البته هرگونه استفاده از این فضا باید با رعایت ضوابط میراث فرهنگی و حفظ شأن تاریخی آن همراه باشد.

این جامعه‌شناس فرهنگی تأکید می‌کند: احیای آیین‌های رمضانی نباید به بازتولید صرف گذشته محدود شود، بلکه باید با پژوهش‌های میدانی و مستندسازی دقیق همراه باشد. ثبت و ضبط خاطرات شفاهی سالمندان محلات قدیمی می‌تواند به غنای برنامه‌های فرهنگی کمک کند و از تحریف یا ساده‌سازی سنت‌ها جلوگیری کند.

وی به نقش رسانه‌ها در بازنمایی آیین‌های رمضانی اشاره می‌کند و می‌گوید: گزارش‌های مستند و مبتنی بر منابع معتبر می‌تواند به تقویت آگاهی عمومی و جلوگیری از انتشار اطلاعات نادرست کمک کند. معرفی آیین‌های اصیل اصفهان نیازمند همکاری میان پژوهشگران، نهادهای فرهنگی و رسانه‌هاست.

نوابخش در جمع‌بندی سخنان خود خاطرنشان می‌کند:ماه رمضان در اصفهان، همچنان یک رویداد زنده فرهنگی است. اگرچه تحولات اجتماعی و فناوری بر شکل برگزاری برخی مراسم تأثیر گذاشته، اما جوهره آیین‌ها که مبتنی بر همبستگی، معنویت و مشارکت جمعی است، پابرجا مانده است. از نگاه این کارشناس، آینده آیین‌های رمضانی اصفهان در گرو پیوند میان سنت و خلاقیت فرهنگی است؛ پیوندی که می‌تواند این میراث معنوی را برای نسل‌های آینده نیز زنده نگه دارد.

رمضان تاریخی اصفهان؛ پیوند معماری، معنویت و فرهنگ عامه

رمضان در اصفهان، روایت تداوم است؛ تداوم سنت‌هایی که از دل تاریخ برآمده و در زندگی امروز مردم جریان دارد. از سحرخوانی‌های محله‌ای تا احیای شب‌های قدر در مساجد تاریخی، از سفره‌های افطاری ساده تا برنامه‌های فرهنگی معاصر، همه نشان می‌دهد که این شهر همچنان رمضان را نه فقط به عنوان یک ماه، بلکه به عنوان بخشی از هویت فرهنگی خود تجربه می‌کند.