دلایل مخالفت با افزایش ظرفیت پزشکی؛ چرا پزشکان درمناطق محروم نمی‌مانند

به گزارش خبرنگار مهر، نشست هم‌اندیشی «افزایش ظرفیت پزشکی» با حضور طاهره چنگیز؛ معاون آموزشی و مسعود حبیبی معاون فرهنگی و دانشجویی وزارت بهداشت امروز چهارشنبه ۱۷ دیماه برگزار شد.

طاهره چنگیز، معاون آموزشی وزارت بهداشت با طرح بحث افزایش ظرفیت پذیرش دانشجویان گروه پزشکی، با بیان اینکه باید چند پله قبل‌تر از موضوع افزایش ظرفیت ایستاد و مسئله را به‌صورت ریشه‌ای بررسی کرد، گفت: بر اساس قانون اساسی، سلامت حق همه مردم ایران است و دولت مکلف است راهکارهای لازم برای دسترسی عموم مردم به خدمات سلامت را در هر سه سطح پیشگیری اولیه، پیشگیری ثانویه، درمان و توانبخشی فراهم کند. این وظیفه، بر اساس ضرورت‌های خدماتی، امری بدیهی است و در سال‌های متمادی نیز در قوانین مجلس مورد تأکید قرار گرفته است.

وی در مورد نقش آموزش گروه پزشکی در این مسیر، ادامه داد: به نظر می‌رسد در قضاوت درباره این رابطه افزایش ظرفیت و دسترسی به خدمات سلامت یک اشکال مبنایی وجود دارد که باعث شده برخی، با دغدغه ایجاد دسترسی برای آحاد مردم به خدمات پزشکی و دندانپزشکی، به این نتیجه برسند که با افزایش تعداد دانش‌آموختگان، دسترسی به‌طور خودکار ایجاد می‌شود.

معاون آموزشی وزارت بهداشت با طرح این نگرانی که افزایش تعداد دانش‌آموختگان چه تأثیری بر سلامت مردم خواهد داشت، تصریح کرد: پیش از افزایش پذیرش دانشجو باید به این پرسش پاسخ داد که مشکل دسترسی به پزشک و دندانپزشک در شهرهای کوچک و روستاها، ناشی از کمبود تعداد پزشکان دانش‌آموخته در کشور است یا ناشی از ناتوانی در جذب و نگهداشت این افراد در مناطق مورد نیاز. این دو مقوله از یکدیگر جدا هستند.

چنگیز با انتقاد از سیاستی که سال‌ها در کشور اجرا شده، گفت: تأمین نیروی انسانی مناطق کمتر برخوردار عمدتاً از طریق نیروهای طرحی و تعهدات خدمت انجام شده است؛ تعهداتی که ماهیتی شبیه خدمت وظیفه دارند و افراد مکلف به انجام آن هستند. در این چارچوب، اگر پزشک یا دندانپزشک به این تعهد عمل نکند، امکان آزادسازی مدرک یا ادامه تحصیل برای او فراهم نمی‌شود.

وی افزود: وقتی اغلب نیروهای مورد نیاز مناطق کمتر برخوردار با نیروهای اجباری پوشش داده می‌شوند و هم‌زمان در برنامه‌های توسعه و قوانین بودجه، راهکار مؤثری برای ایجاد جذابیت کار در این مناطق پیش‌بینی نمی‌شود، به‌تدریج این سیاست کارایی خود را از دست می‌دهد. از سوی دیگر، نیروهای متعهد خدمت به دلایل مختلف با محدودیت‌هایی در ورود به برخی رشته‌ها، به‌ویژه رشته‌های تخصصی، مواجه می‌شوند و در نتیجه صندلی‌های تخصصی مورد نیاز، از جمله در رشته طب اورژانس، خالی می‌ماند.

وی این وضعیت را با حوزه امنیت مقایسه کرد و گفت: همان‌طور که هیچ ارتش عاقلی تأمین امنیت مرزها را صرفاً به نیروهای وظیفه واگذار نمی‌کند، در کنار استفاده از نیروهای موظف باید راهکارهایی برای ماندگاری نیروها از جمله تفاوت در مدل پرداخت، تسهیلات اقامتی و اشتغال در مناطق کمتر برخوردار نسبت به مناطق برخوردار در نظر گرفته شود.

به گفته معاون آموزشی وزارت بهداشت، در شرایط فعلی، فارغ‌التحصیلان گروه پزشکی پس از پایان دوره تعهد از مناطق محروم خارج می‌شوند و پزشکانی که پس از دو سال طرح، تعهدشان آزاد می‌شود نیز در این مناطق نمی‌مانند، زیرا جذابیتی برای ماندگاری آنان ایجاد نشده است. در صورتی که این نیروها پتانسیل ۳۰ سال حضور در این مناطق را دارند ولی به دلیل نبود مشوق، این پزشکان به جمع پزشکان عمومی شاغل در شهرها می‌پیوندند. این گروه ممکن است مطب بزنند یا به‌طور کلی از چرخه خدمات ضروری پزشکی خارج شوند.

وی تاکید: بنابراین؛ این فرض که چون به پزشک نیاز داریم و تعداد نیروهای طرحی در حال کاهش است، باید صرفاً با افزایش ظرفیت پذیرش دانشجو مشکل مناطق را حل کرد، یک مفروضه نادرست است.

چنگیز با انتقاد از رویکرد افزایش انبوه پذیرش دانشجو برای تأمین نیروی طرحی گفت: این غفلت تاریخی باعث شکل‌گیری چنین استنباط‌هایی شده است. به عبارت دیگر ما کلید حل مسئله را جای دیگری گم کرده‌ایم. کلید حل دسترسی مناطق محروم به خدمات سلامت در افزایش پذیرش نیست، بلکه در سیاست‌های جذب و نگهداشت و اصلاح واقعی این سیاست‌ها قرار دارد.

وی با اشاره به نگاه اقتصادی ساده‌انگارانه به بازار خدمات سلامت، ادامه داد: گاهی چنین تصور می‌شود که با افزایش تعداد فارغ‌التحصیلان پزشکی و دندانپزشکی، خدمات ارزان‌تر می‌شود و به خدمات سلامت مانند کالاهای مصرفی نظیر برنج، گندم یا هندوانه نگاه می‌شود که با افزایش عرضه، قیمت کاهش می‌یابد، در حالی که تحلیل بازار خدمات سلامت به سادگی تحلیل قیمت این کالاها نیست. حتی اگر فرض شود افزایش ظرفیت به کاهش کیفیت منجر نمی‌شود، باز هم این فرض که افزایش تعداد دانش‌آموختگان الزاماً باعث ارزان شدن خدمات می‌شود، فرض درستی نیست.

وی توضیح داد: خدمات سلامت متنوع هستند و ارائه‌دهندگان به سمت خدماتی حرکت می‌کنند که درآمد بیشتری دارد. و این اقدام سبب افزایش نیاز القایی می‌شود؛ همانند افزایش نیاز القایی به خدمات سلامت.

معاون آموزشی وزارت بهداشت با اشاره به وضعیت نیروی انسانی پزشکی کشور گفت: در حال حاضر حدود ۱۷۴ هزار پزشک در کشور وجود دارد و با جمعیتی نزدیک به ۸۵ میلیون نفر، نسبت پزشک به جمعیت حدود ۲ است. با همین روند افزایش ظرفیت با وجود حدود ۷۵ هزار دانشجوی پزشکی، این عدد به حدود ۲.۷ خواهد رسید که بیشتر از نسبت تعیین شده در قانون برنامه هفتم توسعه است.

وی تاکید کرد: مسئله اصلی سیاست‌های جذب و نگهداشت و در مرحله بعد سیاست‌های توزیع است؛ سیاست‌هایی که مستقیماً بر جذابیت کار اثر می‌گذارند و نمی‌توان انتظار داشت بازار خدمات سلامت خودبه‌خود تنظیم شود.

چنگیز در بخش پایانی سخنان خود به پیامدهای آموزشی افزایش بی‌ضابطه ظرفیت دانشجو اشاره کرد و گفت: با عبور تعداد دانشجویان از یک حد مشخص، کیفیت بروندادهای آموزشی دیگر مشابه گذشته نخواهد بود. آموزش علوم پزشکی، به‌ویژه پزشکی و دندانپزشکی، آموزشی است که حدود ۷۰ درصد آن مبتنی بر مشاهده، تمرین زیر نظر استاد و تمرین نسبتاً مستقل است. وقتی فضای آموزش عملی، تخت‌های بیمارستانی، یونیت‌های دندانپزشکی و درمانگاه‌های آموزشی، ثابت است و امکان افزایش سریع ندارد، اما تعداد ورودی‌ها در مدت کوتاهی افزایش چشمگیر پیدا می‌کند، حفظ کیفیت آموزشی عملاً امکان‌پذیر نیست.

وی تاکید کرد: زیرساخت‌های آموزشی هرگز نمی‌توانند همزمان با افزایش ورودی‌ها رشد کنند و نیاز به زمان وجود داشته است. وقتی پنج دانشجو وارد یک اتاق می‌شوند تا بیمار را معاینه کنند، ظرفیت بیماران برای معاینه نامحدود نیست. هر بیمار نمی‌تواند هم‌زمان توسط چندین دانشجو معاینه شود. ممکن است برخی دانشجویان فرصت معاینه یک یا دو بیمار را پیدا کنند، اما در نهایت دانشجویی از بخش خارج می‌شود که اصلاً آن بیمار را ندیده است. در چنین شرایطی نمی‌توان انتظار داشت این دانشجو پس از فارغ‌التحصیلی بتواند همان علامت را در بیمار تشخیص دهد و ا اقدام درمانی مناسبی انجام دهد.

معاون آموزشی وزارت بهداشت در پاسخ به استدلال برخی از مدافعان افزایش ظرفیت، به وجود کلاس‌ها یا اتاق‌های خالی در دانشگاه‌های آزاد و.. گفت: بیش از ۷۰ درصد برنامه آموزشی پزشکی و دندانپزشکی به فرصت‌های آموزشی بالینی اختصاص دارد و این آموزش‌ها در کلاس درس یا اتاق خالی محقق نمی‌شود. فرصت‌های آموزشی بالینی را نمی‌توان با نسبت‌های بالای استاد به دانشجو، مانند یک استاد به ۴۰ دانشجو، تأمین کرد.

وی اظهار کرد: افزایش بی‌ضابطه تعداد دانشجویان نه‌تنها کیفیت آموزش را کاهش می‌دهد، بلکه حتی آموزش مناسب همان تعداد محدودی را که پیش‌تر امکان آموزش با کیفیت داشتند، با مشکل مواجه می‌کند.
چنگیز با بیان اینکه دانشجویان پزشکی و دندانپزشکی صرفاً برای آموزش وارد دانشگاه نمی‌شوند، بلکه شش تا هفت سال از زندگی خود را در دانشگاه می‌گذرانند، گفت: این دانشجویان انسان هستند و به خوابگاه، امکانات رفاهی، برنامه‌های فوق‌برنامه، استراحت و تفریح نیاز دارند و این نیازها باید در سیاست‌گذاری‌ها دیده شود.

معاون آموزشی وزارت بهداشت در پایان تأکید کرد: اگر مسئله افزایش ظرفیت به‌صورت محدود و تک‌بعدی دیده شود، نه‌تنها هدف اعلام‌شده محقق نخواهد شد، بلکه سرمایه انسانی و منابع کشور نیز با آسیب جدی مواجه می‌شود.