میراث جهانی اصفهان در نم و انکار؛ آبفا شکستگی لوله را گردن نمی‌گیرند

خبرگزاری مهر، گروه استان‌ها- ندا سپاهی: مسجد جامع عتیق اصفهان، نخستین مسجد جهان اسلام و گوهر تک‌بنای ثبت شده در فهرست میراث جهانی یونسکو که چند سالی است فرونشست زمین آرام آرام ریشه‌هاش را می‌جوید و عبور مترو درست بیخ گوشش، ویرانی زمزمه می‌کند، فرونشست زمین که آرام‌آرام پایه‌هایش را می‌لرزاند و عبور مترو که بیخ گوشش زمزمهٔ ویرانی می‌کند اکنون اما با تهدیدی خاموش‌تر و تدریجی‌تر روبه‌رو است؛ نم و رطوبتی که مانند خوره‌ای پنهان، آهسته و بی‌صدا به جان زیرسازی، شالوده و دیوارهای هزارساله‌اش افتاده! گویی این بنا که در طول قرن‌ها در برابر حوادث، سیل و بمباران‌های جنگ ایستادگی کرد حالا زیر فشار نفوذ آب از شبکه‌های فرسوده و تغییرات ناهماهنگ شهری، قد خم کرده و دارد فرو می‌ریزد!

امیدعلی صادقی، مدیر پایگاه جهانی مسجد جامع عتیق اصفهان، در توضیح وضعیت فعلی مسجد به خبرنگار مهر می‌گوید: نم و رطوبت در مسجد جامع عتیق اصفهان مسئله‌ای قدیمی و مزمن است که سال‌هاست وجود داشته و تا حد امکان با مرمت‌های مقطعی کنترل می‌شده است، همکاران ما از حداقل سه- چهار سال قبل مکاتبات متعددی با دستگاه‌های مرتبط انجام دادند تا مشکل بررسی و رفع شود اما مشکل اصلی و شدید فعلی از حدود دو-سه ماه پیش شروع شد و علت اصلی آن ترکیدگی لوله آب شرب بود.

وی می افزاید: این لوله ظاهراً بیش از ۳۰ سال قدمت داشته و یا به دلیل کهنگی یا احتمالاً عبور وسیله نقلیه سنگین شکسته شده است؛ همین شکستگی باعث شد آب به طور گسترده به زیر مسجد نفوذ کند.

مدیر پایگاه جهانی مسجد جامع عتیق اصفهان خاطرنشان می‌کند: روز هشتم دی‌ماه متوجه رطوبت در بخش‌هایی از کف‌پوش مسجد شدیم. پس از بررسی و استفاده از دستگاه سونداژ (روش‌های تشخیص نشتی)، مشخص شد که لوله آب ترکیده و آب به زیر سازه نفوذ کرده است.

زیر و پی مسجد جامع از رطوبت اشباع است

صادقی اضافه می‌کند: نکته جالب اینجاست که چون منطقه اطراف مسجد مسکونی تخلیه شده بود، مصرف آب کم بود و افت فشار آب برای ساکنان مشهود نشد؛ بنابراین کسی متوجه نشتی طولانی‌مدت نشده بود. اگر ساکنی بود، حتماً با کاهش فشار آب اطلاع می‌دادند.

وی با اشاره به اینکه روز سی‌ام دی‌ماه ستاد مدیریت بحران برای وضعیت کنونی مسجد جامع با حضور همه دستگاه‌های مرتبط از جمله اوقاف آب و فاضلاب، برق، گاز، شهرداری، میراث فرهنگی و پایگاه جهانی برگزار و تصمیمات خوبی گرفته شد، خاطرنشان می‌کند: قرار شد یک کمیته کارشناسی مشترک تشکیل شود تا با رعایت ضوابط همه دستگاه‌ها (به‌ویژه ضوابط میراث فرهنگی و پایگاه جهانی)، اصلاحات لازم انجام شود. این کار به عنوان یک پایلوت برای هماهنگی بهتر دستگاه‌ها در بافت تاریخی تعریف شد تا در آینده چنین مشکلاتی تکرار نشود.

مدیر پایگاه جهانی مسجد جامع عتیق اصفهان با اشاره به اینکه علت اصلی یعنی ترکیدگی لوله آب شرب همان روز موقتاً کنترل شده و جلوی ورود آب جدید گرفته شد، تصریح می‌کند: باید توجه داشت که بیش از بیست روز آب به زیر پی و شالوده مسجد نفوذ کرده و خاک از رطوبت اشباع است؛ رطوبت حدود ۸۰ درصد یا بیشتر در برخی نقاط گزارش شده است.

صادقی می‌افزاید: اگرچه اقدامات اولیه برای ترکیدگی لوله آب انجام و نشتی کنترل شد اما هنوز رطوبت کامل تخلیه نشده و نیاز به زمان دارد تا به حالت پایدار برگردد؛ بنابراین پایش روزانه ما ادامه دارد.

وی درباره وضعیت کنونی بنا می‌گوید: نشست در بخش‌هایی از سازه به‌ویژه در شبستان غربی گنبد نظام‌الملک که ترک‌هایی در سقف آن مشاهده شده است. نشست در گذر پشتی و کف معابر و حتی رطوبت در دیوار ساختمان‌های اطراف رخ داده، اما ریزش آجر یا نشست شدید کف داخل مسجد گزارش نشده؛ البته کارشناسی دقیق‌تر لازم است.‌

چشمه‌ای که زیر پای مسجدجامع می‌جوشید

مدیر پایگاه جهانی مسجد جامع عتیق اصفهان تاکید می‌کند: خوشبختانه آسیب‌های ساختاری خیلی شدید نشده، چون سریع واکنش نشان دادیم و جلوی تشدید گرفته شد.

به گزارش مهر، روز سه شنبه هفتم بهمن ماه دومین جلسه اضطراری ستاد مدیریت بحران استانداری اصفهان با هدف بررسی فنی علل نفوذ رطوبت و نم مسجد جامع با حضور همه اعضا برگزار شد. مدیر پایگاه جهانی مسجد جامع اصفهان در این نشست با نمایش کلیپی از لوله شکسته و آبی که از آن می‌خروشید، تاکید کرد که طبق بررسی‌ها علت تشدید رطوبت از هشتم دی ماه شکستگی این لوله بوده است. در طول این نشست که مصوبات مهم و تکالیفی برای ارگان‌های مسئول داشت، نماینده شرکت آب و فاضلاب، حضور نداشت و در دقایق پایانی به این جلسه رسید.

ضرب‌الاجل اما در هاله‌ای از ابهام

هرچند صادقی مدیر پایگاه جهانی مسجد جامع اصفهان با صراحت به خبرنگار مهر تاکید می‌کند که اقدام برای نجات این بنای جهانی باید فوری صورت پذیرد و مصوبات جلسه باید تا پیش از ایام سال نو اجرایی شود اما در آنسوی ماجرا به نظر می‌رسد ارگان‌های مسئول با رویه تلخ انکار و اهمال‌کاری درصدد پاسکاری در شرایطی هستند که هر آن ممکن است به فاجعه‌ای جبران ناپذیر بیانجامد.

صادقی مدیر پایگاه جهانی مسجد جامع اصفهان می‌گوید: مسجد جامع عتیق نه تنها یک بنای مذهبی، بلکه میراث جهانی و نماد هویت تاریخی و فرهنگی اصفهان است. از ۲۷ اثر ثبت جهانی ایران، تعداد کمی تک‌بنا هستند مثل گنبد سلطانیه، چغازنبیل و مسجد جامع عتیق و این اهمیت حفظ آن را دوچندان می‌کند.

ما بیش از هزار سال است که این گنبد زیبا گنبد نظام‌الملک با قدمت حداقل هزار سال را داریم و وظیفه‌مان این است که آن را برای نسل‌های آینده حفظ کنیم. این مسئله دیگر مربوط به یک شخص، ارگان یا شرکت نیست؛ موضوعی ملی و جهانی است که همه باید همکاری کنیم.

وی ابراز امیدواری می‌کند: با اجرای مصوبات ستاد بحران و کمیته کارشناسی، آسیب‌ها به حداقل برسد و مسجد در بهترین وضعیت به استقبال بازدیدکنندگان نوروزی برود.

آبفا و سندروم فرار رو به جلو

اما به نظر می‌رسد سندروم فرار رو به جلوی مسئولان اصفهان، به مسجد جامع عتیق این میراث جهانی یونسکو هم رحم نمی‌کند؛ تجربه کتمان واقعیت و انکار تاثیر فرونشست زمین بر تاسیسات فرسوده آب و فاضلاب شهر اصفهان طی سال‌های گذشته نشان داد که دستگاه‌های اجرایی در شرایط بحرانی به جای پذیرش مسئولیت و کمک به حل مسئله، در جلساتی فرسایشی به دنبال پاسکاری و مقصر دانستن یکدیگرند. سیدروح‌الله سیدالعسکری معاون میراث فرهنگی استان در رابطه با نشست رطوبت به مسجد جامع به یکی از رسانه‌ها گفته است: چند ماه مکاتبه با آبفا داشتیم و آنها می‌گفتند مشکلی نبوده اما بعداً نشتی‌های جدیدی حین تعویض لوله‌های فرسوده کشف شد.

سعید شمسایی، مدیر دفتر مطالعات و بررسی‌های فنی آبفای استان اصفهان در گفتگو با رسانه‌های محلی تاکید کرده است مسجد جامع عتیق برای ما اهمیت ویژه‌ای دارد و به‌هیچ‌وجه نگاه محوری، شرکتی یا موضعی وجود ندارد.

وی گفته بررسی‌ها با دستگاه اولتراسونیک و CCTV پنج-شش ماه پیش هیچ نشتی در شبکه آب و فاضلاب نشان نداد و شبکه‌های آب‌وفاضلاب اطراف مسجد جامع اصفهان هیچ‌گونه نشتی ندارند.

شمسایی مشکل را به پنج شش عامل خارجی نسبت داده و گفته است که افزایش دو متری تراز معابر اطراف مسجد بدون رعایت ملاحظات تاریخی، اجرای ناصحیح نای‌کش‌ها، پر شدن چاه‌های جذبی از باران و روان‌آب، شیب‌بندی معابر به سمت دیوار مسجد، نشتی ناودان‌های خود بنا و نفوذ رطوبت از طریق خاصیت مویینگی محدود از جمله این عوامل اند.

وی تأکید کرده اگر به من بگویند فردا صبح تمام لوله‌ها را اصلاح کنیم، حتی با هزینه خودمان انجام می‌دهیم اما مشکل با این کار برطرف نمی‌شود زیرا منشأ مشکل، شبکه آب‌وفاضلاب نیست.

توپ در زمین شهرداری اصفهان

شهرداری اصفهان، به‌ویژه سازمان نوسازی و بهسازی شهری و منطقه سه، در این بحران نقش کلیدی دارد زیرا بررسی‌های فنی نشان می‌دهد تغییرات سطح معابر اطراف مسجد، افزایش حدود دو متری تراز گذرها بدون رعایت اصول تاریخی و زهکشی مناسب، یکی از عوامل اصلی تشدید رطوبت بوده است.

در این رابطه مدیر منطقه سه شهرداری اصفهان پس از بازدیدهای میدانی تأکید کرده که شبکه آب و فاضلاب کل منطقه پیرامون مسجد باید بازنگری، اصلاح و تعویض کامل شود.

اما شهرداری مکلف به اصلاح فوری شیب کوچه‌ها، پایین آوردن سطح گذرها، باز کردن سنگ‌فرش‌ها و ساماندهی بر اساس نظر کمیته فنی میراث فرهنگی است تا اختلاف سطح با مسجد برطرف شود. این اقدامات برای جلوگیری از هدایت روان‌آب بارانی به سمت دیوارها ضروری است.

اوقاف هم مقصر است

از سوی دیگر، سرویس‌های بهداشتی داخل مجموعه مسجد که استفاده گسترده از آنها آسیب‌های رطوبتی زیادی وارد کرده، تحت مسئولیت اوقاف است و باید تعمیر و بهسازی شوند. شیشه‌فروش مدیرکل مدیریت بحران استانداری اصفهان در بازدیدها تأکید کرده که اوقاف باید نسبت به اصلاح سرویس‌های بهداشتی اقدام کند تا نشتی‌های احتمالی از این بخش نیز کنترل شود.

وی در جلسه روز سه‌شنبه هفتم بهمن‌ماه نیز باری دیگر تاکید کرد که چنانچه اوقاف به اصلاح سرویس‌های بهداشتی مسجد اقدام نکند در صورت وقوع حادثه، مقصر شناخته خواهد شد.

هر گونه اهمال‌کاری به دادستانی گزارش شود

منصور شیشه فروش مدیرکل مدیریت بحران استانداری اصفهان در همین ارتباط به خبرنگار مهر می‌گوید: هرگونه تأخیر یا کوتاهی دستگاه‌ها در اجرای مصوبات رفع خطر و رطوبت از مسجد جامع عتیق مستقیم به دادستانی گزارش خواهد شد.

وی خاطرنشان می‌کند: در نشست اضطراری با حضور نمایندگان میراث فرهنگی، شهرداری، شرکت آب و فاضلاب و دیگر نهادها برگزار شد تا علل دقیق نفوذ آب به بنا شناسایی و اقدامات فوری و قاطع برای رفع خطر ابلاغ شود.

مدیرکل مدیریت بحران استانداری اصفهان تاکید می‌کند: کارشناسی‌ها و بررسی ویدئومتری لوله‌ها نشان داد شکستگی خط لوله آب در گذر پشت گنبد نظام‌الملک، عامل اصلی پر شدن چاه‌های جذبی تا عمق چهار متر، تخریب نای‌کش‌ها و کانال‌های زهکشی و نفوذ گسترده آب به زیر سازه بوده است. این مسئله منجر به ترک‌خوردگی سقف شبستان غربی گنبد نظام‌الملک، نشست سردر شبستان جنوبی و رانش در بخش‌هایی از بنا شده است. عوامل تشدیدکننده شامل شیب نامناسب کوچه‌ها و گذرهای اطراف که روان‌آب‌های بارانی را به سمت مسجد هدایت می‌کند، کمبود یا انسداد چاه‌های جذبی و ناودان‌ها، نشتی از سرویس‌های بهداشتی صنوف مجاور و فرسودگی شدید شبکه‌های آب و فاضلاب منطقه است.

شیشه فروش خاطرنشان می‌کند: شهرداری اصفهان مکلف به اصلاح فوری شیب کوچه‌ها، پایین آوردن سطح گذرها، باز کردن سنگ‌فرش‌ها و ساماندهی بر اساس نظر کمیته فنی میراث فرهنگی است تا اختلاف سطح با مسجد برطرف شود. ساماندهی ناودان‌ها، چاه‌های جذبی، نای‌کش‌ها و کانال‌های زهکشی، بهسازی سرویس‌های بهداشتی داخل مجموعه و تهیه دستگاه نشت‌یاب پیشرفته برای پایش مستمر توسط میراث فرهنگی الزامی است.

وی تاکید می‌کند: انجام ویدئومتری شبکه، شناسایی و بازسازی خطوط فرسوده و کنترل ویژه نشتی‌های آب و فاضلاب باید در اولویت شرکت آبفا قرار گیرد.

مدیرکل مدیریت بحران استانداری اصفهان می‌گوید: این معضلات چندین سال ادامه داشته و اکنون به مرحله بحران رسیده است؛ برای تضمین اجرای مصوبات جلسه اضطرار، مدیریت بحران هرگونه تأخیر در مصوبات را به دادستانی گزارش می‌دهد و دستگاه متخلف معرفی خواهد شد تا این گنجینه هزارساله از خطر فروریزش و آسیب جدی حفظ شود.

مسجد جامع عتیق نه فقط یک مکان عبادی که نماد هویت تاریخی و فرهنگی ایران است. رطوبت اشباع‌شده زیر پی‌اش، اگر با هماهنگی و سرعت عمل کنترل نشود، آنچه که طبیعت و تاریخ نتوانستند ویران کنند، ممکن است اهمال‌کاری انسان به انجام برساند.