تحول در نظام قضایی با هوشمندسازی و حکمرانی داده‌محور/ پیشگامی قوه قضاییه در بهره‌گیری از هوش مصنوعی

حجت‌الاسلام والمسلمین غلامحسین محسنی اژه‌ای، رئیس قوه قضاییه، در نشست هم‌اندیشی با فعالان حوزه هوش مصنوعی در آذرماه سال جاری، بر ضرورت شتاب‌بخشی به توسعه کاربرد هوش مصنوعی در قوه قضاییه تأکید کرد و گفت: «استفاده از ابزارهای هوش مصنوعی در قوه قضاییه توسعه یافته است، اما این میزان کافی نیست و نیاز به شتاب بیشتر داریم.

در قوه قضاییه، درصد کمی از اعتبارات به حوزه توسعه به‌کارگیری هوش مصنوعی تخصیص می‌یابد؛ دلیل این امر می‌تواند عدم درک کافی مسئولان از اهمیت کاربرد هوش مصنوعی در حکمرانی قضایی باشد.»

حکمرانی قضایی هوشمند؛ رویکردی نوین در اداره دستگاه قضا

حکمرانی قضایی هوشمند به معنای بهره‌گیری نظام‌مند از فناوری‌های نوین، به ویژه هوش مصنوعی و کلان‌داده، در سیاست‌گذاری، تصمیم‌سازی و ارائه خدمات قضایی است. این رویکرد، فراتر از الکترونیکی کردن خدمات، به تغییر بنیادین در اداره دستگاه قضا و ارتقای کیفیت حکمرانی مبتنی بر داده می‌پردازد.

رئیس قوه قضاییه در نشست شورای عالی قوه قضاییه در ۲۸ مهرماه نیز بر اهمیت آمار و حکمرانی داده‌محور تأکید کرده و آن را عامل کلیدی در برنامه‌ریزی و پیشرفت کشور دانسته بود.

این رویکرد با بهبود مدیریت پرونده‌ها، کاهش اطاله دادرسی، پیشگیری از خطاها، افزایش یکنواختی آراء و تقویت عدالت، اعتماد عمومی به نظام قضایی را ارتقا می‌دهد. عدم همگامی با تحولات فناورانه می‌تواند کارآمدی حکمرانی قضایی را کاهش دهد؛ بنابراین، شتاب‌بخشی به کاربرد هوش مصنوعی، شرط لازم برای پاسخگویی به مطالبات مردم، افزایش بهره‌وری و صیانت از حقوق عامه است.

اقدامات عملی قوه قضاییه در مسیر هوشمندسازی

مرکز آمار و فناوری اطلاعات قوه قضاییه، به عنوان پیشران فناوری در عدلیه، دستیابی به حکمرانی قضایی هوشمند را اولویت قرار داده است. در همایش «عدالت هوشمند» در ۲۳ مهرماه، بیش از ۱۰ میلیون رأی قضایی گمنام‌سازی‌شده برای بهره‌برداری پژوهشی با وزارت علوم، تحقیقات و فناوری به اشتراک گذاشته شد. حسین سیمایی صراف، وزیر علوم، این اقدام را «سخاوت علمی» و الگویی برای سایر نهادها توصیف کرد.

پیش از این، مرکز آمار بیش از ۱۰ میلیون رأی گمنام‌سازی‌شده را برای آموزش الگوریتم‌های هوش مصنوعی در اختیار شرکت‌های دانش‌بنیان قرار داد تا دستیارهای هوشمند حقوقی برای راهنمایی مردم پیش از اقدام قضایی طراحی شود.

سامانه مدیریتی «پایش» یکی دیگر از دستاوردها است که داده‌های قضایی را در سطوح مختلف قابل بررسی می‌کند. این سامانه امکان ارزیابی پرونده‌ها، میانگین زمان رسیدگی، مقایسه استان‌ها و شاخص‌های عملکردی را فراهم می‌آورد و بازتاب تصمیمات حاکمیت در جامعه را نشان می‌دهد.

از دیگر اقدامات برجسته، راه‌اندازی «دستیار هوشمند قضایی» در نسخه جدید سامانه مدیریت پرونده (سمپ هوشمند) است. محمد کاظمی‌فرد، رئیس مرکز آمار و فناوری اطلاعات قوه قضاییه، در ۲۵ آبان‌ماه طی حضور در نشست شورای قضایی استان البرز، از بهره‌برداری آزمایشی این سامانه در استان خراسان جنوبی خبر داد.

دستیار هوشمند سه خدمت اصلی ارائه می‌دهد:

۱) پاسخ هوشمند به سؤالات حقوقی بر اساس قوانین، آراء وحدت رویه و نظرات مشورتی

۲) امتیازدهی به رأی پیش از امضا و اعلام اشکالات احتمالی بر اساس دستورالعمل اتقان آراء

۳) تهیه پیش‌نویس اولیه رأی بر اساس محتوای پرونده و قوانین

همچنین، داشبورد هوشمند سامانه تمامی کنش‌های شعب قضایی، از جمله تعداد اوقات رسیدگی، جلسات دادرسی مجازی، دستورات بلااقدام و شاخص‌های عملکردی را گردآوری می‌کند تا ذی‌نفعان در کوتاه‌ترین زمان از وضعیت پرونده‌ها آگاه شوند و تصمیم‌گیری‌ها دقیق‌تر و سریع‌تر انجام گیرد.

حکمرانی قضایی هوشمند؛ ضرورتی راهبردی

به گفته کاظمی‌فرد، حکمرانی قضایی هوشمند نه یک انتخاب مقطعی، بلکه ضرورتی راهبردی برای ارتقای کارآمدی نظام عدالت است. این رویکرد، دستگاه قضا را از تصمیم‌گیری‌های سلیقه‌ای به تصمیم‌سازی مبتنی بر داده‌های واقعی و شفاف هدایت می‌کند و با تحلیل هوشمند داده‌ها، قضات را در رسیدگی دقیق‌تر و سریع‌تر یاری می‌رساند.

وی اشتراک‌گذاری هدفمند داده‌ها با جامعه علمی و شرکت‌های دانش‌بنیان را از ارکان اصلی این حکمرانی برشمرد و تأکید کرد که این اقدامات، زمینه تحقق حکمرانی علمی، هوشمند و پیشگیرانه در عدلیه را فراهم می‌سازد.

اقدامات قوه قضاییه نشان‌دهنده عبور از رویکردهای سنتی به سمت حکمرانی هوشمند است که شفافیت، تسریع رسیدگی‌ها و ارتقای کیفیت آراء را به ارمغان می‌آورد. تأکید رئیس قوه قضاییه بر شتاب‌بخشی به این روند، بیانگر تعهد به عدلیه‌ای روزآمد و مبتنی بر داده در عصر دیجیتال است.