تنش عربستان و امارات؛ شرکای دیرینه درصدد بازتعریف منافع راهبردی

روابط عربستان و امارات از شراکت چند ساله به رقابت تغییر یافته است که ناشی از اهداف متضاد در یمن و سراسر منطقه است.

این رقابت، وحدت خلیج فارس را تضعیف می‌کند، هماهنگی امنیتی و اقتصادی را از هم می‌پاشد و بی‌ثباتی منطقه‌ای را طولانی‌تر می‌کند.

احتمال یک پویایی «جنگ سرد» طولانیمدت، با ادامه رقابت نیابتی و خطرات محدود درگیری مستقیم، وجود دارد.

 آنچه که یک رابطه نزدیک و استراتژیک بین عربستان و امارات به‌شمار می‌رفت، در سال‌های اخیر به شدت رو به وخامت گذاشته است، عمدتاً به دلیل جاه‌طلبی‌های متفاوت در درگیری‌های منطقه‌ای و دیدگاه‌های رقابتی برای نفوذ در سراسر خاورمیانه.

همکاری آنها در یمن، که در سال ۲۰۱۵ به‌عنوان بخشی از ائتلاف به ریاست عربستان آغاز شد، به تدریج با دنبال کردن اهداف ناسازگار ریاض و ابوظبی از هم گسیخت.

از یک سو، عربستان همیشه از دولت مستعفی یمن حمایت کرده است و از طرف دیگر امارات به حمایت از شورای انتقالی جنوب، جنبش جدایی‌طلب جنوب یمن که به دنبال خودمختاری و کنترل بنادر استراتژیک و مسیر‌های تجاری بود، روی آورد.

این واگرایی، تنش‌ها را عمیق‌تر کرد، زیرا عربستان نگران بود که نیرو‌های وابسته به امارات برای تضعیف ائتلاف و تجزیه یمن تلاش کنند. در اوایل ژانویه، عربستان حملات هوایی به نیرو‌های تحت حمایت امارات انجام داد؛ این نشان دهنده جدی بودن شکاف است.

 رقابت‌های مشابهی در کشور‌های دیگر مانند سوریه و بخش‌هایی از شاخ آفریقا، جایی که ریاض و ابوظبی از بازیگران مختلف برای تضمین جایگاه‌های استراتژیک حمایت می‌کنند، قابل مشاهده است.

رقابت عربستان و امارات به وخامت روابط دیپلماتیک و فرسایش وحدت خلیج فارس کمک کرده است؛ این امر اعتبار شورای همکاری خلیج فارس را تضعیف می‌کند، زیرا این کشور‌ها به طور فزاینده‌ای نقش‌های رقابتی را در منطقه دنبال می‌کنند.

همانطور که در یمن مشاهده شد، سیاست‌های خارجی واگرا، بی‌اعتمادی استراتژیک و کاهش هماهنگی را آشکار کرده و تصمیم‌گیری جمعی در مورد بحران‌های منطقه‌ای را پیچیده‌تر کرده است.

از نظر عملیاتی، این رقابت، هماهنگی و کارایی را در بخش‌های نظامی و تجاری کاهش داده است، رقابت بر سر توسعه لجستیک و زیرساخت‌ها، بنادر موازی، کریدور‌های حملونقل و زنجیره‌های تأمین ایجاد کرده و باعث افزایش دوباره‌کاری و اصطکاک‌های عملیاتی شده است.

در مناطق درگیری در یمن، حمایت از نیرو‌های رقیب نیابتی، این کشور و ساختار‌های فرماندهی را چندپاره کرده و بی‌ثباتی را طولانی‌تر کرده است.

پیامد‌های امنیتی این رقابت شدید است؛ مسابقه کمک‌های اقتصادی و تجارت سلاح بین عربستان و امارات، درگیری‌هایی را تشدید کرده است که هیچ یک از طرفین نمی‌توانند به طور کامل کنترل کنند و به نظر نمی‌رسد که پایان یابند.

مسلح کردن متحدان رقیب در یمن، انگیزه‌ها برای مصالحه را تضعیف کرده، فرماندهی و کنترل را مختل کرده و احتمال درگیری‌های درون ائتلافی را افزایش داده است.

ریاض و ابوظبی با دستیابی طرف‌های محلی به توانایی نظامی مستقل، اهرم فشار خود را کاهش داده، خطرات تشدید درگیری را افزایش داده و پتانسیل رویارویی مستقیم را افزایش داده‌اند که این امر امنیت منطقه‌ای را بیشتر تضعیف می‌کند.

از نظر اقتصادی، این وضعیت به جای مکمل‌های منطقه‌ای، رقابت با حاصل جمع صفر را برای سرمایه، تجارت و سرمایه‌گذاری خارجی تقویت کرده است.

پروژه‌های بزرگ موازی و ابتکارات زیرساختی، تخصیص ناکارآمد سرمایه و ظرفیت بیش از حد بلندمدت را به خطر می‌اندازند، اما می‌توانند به طور بالقوه اشتغال کوتاه‌مدت ایجاد کنند.

از آنجایی که عربستان و امارات برای تسلط بر لجستیک، امور مالی، مراکز انرژی و ... رقابت می‌کنند، چندپارگی هزینه‌های معاملات را افزایش داده و ادغام بازار منطقه‌ای را تضعیف می‌کند؛ با گذشت زمان این تکرار ممکن است اعتماد سرمایه‌گذاران را کاهش داده و تلاش‌های تنوع‌بخشی را محدود کند.

پس از حملات هوایی ژانویه ۲۰۲۶، عربستان و امارات احتمالاً تنش‌های سیاسی و رسانه‌ای شدیدی را تجربه می‌کنند، زیرا آنها تلاش می‌کنند تا عزم خود را نشان دهند و از مداخلات بیشتر جلوگیری کنند.

این یک احتمال واقع‌بینانه است که بازیگران منطقه‌ای یا بین‌المللی تلاش‌های میانجیگری محدودی را انجام دهند، اگرچه بعید به نظر می‌رسد که این ابتکارات منجر به کاهش سریع تنش شود.

احتمال دارد که این رقابت در چندین عرصه، از جمله یمن، شاخ آفریقا و بخش‌هایی از شام، ساختارمندتر شود و هر دو کشور از طریق شرکای محلی و ابزار‌های اقتصادی، نفوذ خود را تثبیت کنند.

این یک احتمال واقع‌بینانه است که حوادث محدود دیگری بین نیرو‌های تحت حمایت عربستان و امارات رخ دهد؛ با این حال، یک رویارویی پایدار همچنان ادامه دارد.

درگیری بین عربستان و امارات فراتر از حوزه‌های دیپلماتیک و نظامی به حوزه اقتصادی کشیده شده است؛ با توجه به اینکه مشاهدات نشان می‌دهد این اختلاف می‌تواند به یک شکاف بلندمدت مشابه بحران دیپلماتیک قطر در سال ۲۰۱۷ منجر شود، نگرانی‌هایی نیز به طور علنی در آمریکا ابراز می‌شود.

اختلاف بین این دو کشور که زمانی «موتور‌های دوقلو» همکاری امنیتی خلیج فارس لقب گرفته بودند، بار سنگینی بر دوش استراتژی خاورمیانه‌ای آمریکا نیز گذاشته است.

علاوه بر این، الجزایر به‌تازگی تعلیق توافق‌نامه هوانوردی ۱۲ ساله با امارات را اعلام کرد و دامنه درگیری را گسترش داد. اگرچه الجزایر دلایل رسمی را فاش نکرد، اما با توجه به سوءظن‌ها مبنی بر حمایت امارات از گروه‌های جدایی‌طلب در داخل خاک خود، این اقدام به عنوان اقدامی تلافی‌جویانه تفسیر می‌شود.

پیش از این، عبدالمجید تبون، رئیس جمهور الجزایر، ضمن تأیید «روابط برادرانه» با عربستان و سایر کشور‌های خلیج فارس، تلویحاً از امارات به دلیل دخالت در امور داخلی انتقاد کرد.