بحرانی پنهان در حوزه سلامت / بیش از نیمی از ایرانی‌ها با چاقی دست‌به‌گریبانند

به گزارش خبرنگار خبرگزاری دانشجو، روند رو به رشد چاقی در ایران به مرحله‌ای رسیده که دیگر نمی‌توان آن را یک مسئله فردی یا صرفاً ظاهری دانست، داده‌های رسمی حوزه سلامت نشان می‌دهد کشور در میان ده کشور دارای بیشترین شیوع چاقی در جهان قرار گرفته و حدود شصت‌وسه درصد جمعیت با اضافه‌وزن یا چاقی زندگی می‌کنند، وضعیتی که اگر مهار نشود، می‌تواند موجی از بیماری‌های مزمن و هزینه‌های سنگین درمانی را در سال‌های آینده به همراه داشته باشد.

بررسی داده‌های ملی و بین‌المللی نشان می‌دهد روند چاقی در ایران طی فاصله سال‌های ۱۴۰۱ تا ۱۴۰۳ به شکل محسوسی افزایشی بوده است، آمار‌های حوزه بهداشت حاکی از آن است که کشور اکنون در میان ده کشور دارای بالاترین میزان شیوع چاقی قرار دارد.

همچنین نتایج مطالعات دانشگاهی نشان می‌دهد نزدیک به دوسوم جمعیت کشور دچار اضافه‌وزن یا چاقی هستند و در برخی استان‌های مرکزی و شمال شرقی این میزان به سطح هشدار رسیده است، چنین شاخص‌هایی نشان می‌دهد مسئله چاقی دیگر محدود به گروه خاصی نیست و به پدیده‌ای فراگیر تبدیل شده است.

روند افزایشی تنها محدود به بزرگسالان نیست و در میان نوجوانان و حتی کودکان نیز مشاهده می‌شود، این موضوع از دید متخصصان اهمیت ویژه‌ای دارد، زیرا اضافه‌وزن در سنین پایین معمولاً در سال‌های بعدی زندگی نیز ادامه پیدا می‌کند و احتمال بروز بیماری‌های مزمن را چند برابر می‌سازد، در واقع چاقی در سنین رشد، زمینه‌ساز مشکلات سلامت در دهه‌های بعدی عمر است و همین مسئله آن را به یکی از مهم‌ترین چالش‌های سلامت عمومی تبدیل کرده است.

از منظر علمی، تغییرات وزن بدن صرفاً یک موضوع ظاهری نیست، بلکه نشانه‌ای از فرآیند‌های پیچیده متابولیکی در بدن محسوب می‌شود، متخصصان تأکید دارند سرعت تغییر وزن اهمیت زیادی دارد، زیرا کاهش یا افزایش سریع وزن می‌تواند نشانه اختلالات جدی مانند دیابت کنترل‌نشده، پرکاری تیروئید یا حتی برخی سرطان‌ها باشد.

سبک زندگی کم‌تحرک و الگوی تغذیه ناسالم

تحلیل عوامل مؤثر بر گسترش چاقی نشان می‌دهد سبک زندگی کم‌تحرک یکی از مهم‌ترین دلایل این وضعیت است، در سال‌های اخیر میزان فعالیت بدنی در جامعه به‌ویژه در میان نوجوانان به شکل محسوسی کاهش یافته و بخش زیادی از زمان روزانه آنها در فضای مجازی یا مقابل نمایشگر‌ها سپری می‌شود، کاهش مصرف انرژی در کنار دریافت کالری بالا، زمینه را برای افزایش وزن فراهم می‌کند.

در کنار کم‌تحرکی، تغییر الگوی تغذیه نیز سهم بزرگی در این بحران دارد، مصرف گسترده غذا‌های فرآوری‌شده، شیرینی‌ها و نوشیدنی‌های قندی باعث افزایش ناگهانی قند خون می‌شود این افزایش ناگهانی بدن را مجبور می‌کند مقدار زیادی انسولین ترشح کند و تکرار این روند در طول زمان می‌تواند به مقاومت انسولینی، تجمع چربی و در نهایت چاقی منجر شود.

متخصصان هشدار می‌دهند مصرف مواد غذایی با شاخص گلیسمی بالا نه‌تنها قند خون را سریع بالا می‌برد بلکه احساس گرسنگی را نیز در ساعات بعد افزایش می‌دهد و همین مسئله چرخه پرخوری را تقویت می‌کند.

عادات غذایی در برخی دوره‌ها نیز نقش تشدیدکننده دارد، برای نمونه در زمان‌هایی که وعده‌های غذایی در فاصله کوتاه مصرف می‌شوند، خوردن حجم زیاد خوراکی‌های شیرین می‌تواند افزایش شدید قند خون ایجاد کند که نتیجه آن خواب‌آلودگی، احساس ضعف و تمایل دوباره به خوردن است این الگو در صورت تکرار، به مرور زمینه افزایش وزن و اختلال متابولیک را فراهم می‌کند.

عامل فرهنگی نیز در شکل‌گیری چاقی بی‌تأثیر نیست، هنوز در برخی خانواده‌ها چاق بودن کودک نشانه سلامت تلقی می‌شود و همین نگرش باعث می‌شود والدین نسبت به اضافه‌وزن فرزند خود حساسیت نشان ندهند، در حالی‌که شواهد علمی نشان می‌دهد چاقی در کودکی احتمال ابتلا به بیماری‌های مزمن در بزرگسالی را چند برابر می‌کند.

از سوی دیگر، محیط زندگی نیز نقش تعیین‌کننده دارد، دسترسی آسان به غذا‌های پرکالری، تبلیغات گسترده خوراکی‌های ناسالم، کمبود فضا‌های ورزشی و فشار‌های روانی روزمره همگی عواملی هستند که احتمال چاقی را افزایش می‌دهند، وقتی این شرایط با زمینه ژنتیکی فرد ترکیب شود، احتمال بروز اضافه‌وزن به شکل چشمگیری افزایش پیدا می‌کند.

از بیماری‌های متابولیک تا اختلالات روانی

چاقی تنها به افزایش وزن محدود نمی‌شود، بلکه مجموعه‌ای از پیامد‌های جسمی و روانی را به همراه دارد یکی از مهم‌ترین پیامد‌ها افزایش خطر ابتلا به بیماری‌های غیرواگیر است، بیماری‌هایی که سهم بزرگی از مرگ‌ومیر‌ها را به خود اختصاص می‌دهند.

شواهد نشان می‌دهد سن ابتلا به دیابت نوع دو در کشور طی حدود پانزده سال گذشته کاهش یافته و این بیماری که پیش‌تر بیشتر در افراد بالای چهل سال دیده می‌شد، اکنون در سنین پایین‌تر و حتی در میان نوجوانان نیز مشاهده می‌شود.

افزایش وزن با بالا رفتن فشار خون و افزایش چربی‌های مضر خون همراه است و این شرایط می‌تواند به‌تدریج باعث تنگی عروق و بیماری‌های قلبی شود، تجمع چربی در کبد نیز از پیامد‌های شایع چاقی است و در صورت پیشرفت ممکن است به التهاب و آسیب جدی کبدی منجر شود، وزن اضافی فشار زیادی بر مفاصل وارد می‌کند و احتمال درد‌های مزمن زانو و کمر و بروز آرتروز را افزایش می‌دهد.

پیامد‌های چاقی تنها جسمی نیست، بسیاری از افراد دارای اضافه‌وزن با مشکلاتی مانند کاهش اعتمادبه‌نفس، اضطراب یا انزوای اجتماعی روبه‌رو می‌شوند این وضعیت می‌تواند چرخه‌ای معیوب ایجاد کند، زیرا مشکلات روحی ممکن است فرد را به پرخوری یا کم‌تحرکی بیشتر سوق دهد.

همچنین چاقی می‌تواند عملکرد ریه را مختل کرده و اختلالاتی مانند وقفه تنفسی در خواب ایجاد کند که کیفیت خواب را کاهش می‌دهد و خستگی روزانه به همراه دارد.

ضرورت مداخلات زودهنگام و تغییر رویکرد در سیاست‌های سلامت

کارشناسان سلامت معتقدند مقابله با روند فزاینده چاقی نیازمند اقداماتی فراتر از توصیه‌های فردی است و باید به برنامه‌ای جامع در سطح ملی تبدیل شود، تمرکز بر پیشگیری از دوران کودکی اهمیت زیادی دارد، زیرا اصلاح سبک زندگی در سنین پایین بسیار آسان‌تر از بزرگسالی است، آموزش تغذیه سالم، افزایش تحرک بدنی در مدارس و آگاهی‌بخشی به خانواده‌ها می‌تواند نقش مهمی در کنترل این روند ایفا کند.

اصلاح الگوی غذایی جامعه نیز یکی از ارکان اصلی پیشگیری محسوب می‌شود، کاهش مصرف قند‌های ساده و غذا‌های فرآوری‌شده و جایگزینی آنها با مواد غذایی تازه و مغذی می‌تواند تعادل متابولیکی بدن را حفظ کند، در کنار آن، افزایش فعالیت بدنی حتی در حد پیاده‌روی روزانه می‌تواند تأثیر قابل توجهی بر کنترل وزن داشته باشد.

نظام سلامت نیز نقش کلیدی دارد، شناسایی زودهنگام افراد در معرض خطر، ارائه مشاوره تغذیه‌ای و در صورت نیاز درمان تخصصی می‌تواند از پیشرفت چاقی و عوارض آن جلوگیری کند، همچنین سیاست‌های عمومی مانند توسعه فضا‌های ورزشی، نظارت بر تبلیغات مواد غذایی ناسالم و تسهیل دسترسی به غذا‌های سالم می‌تواند زمینه اصلاح رفتار‌های جمعی را فراهم سازد.

مجموع داده‌ها نشان می‌دهد چاقی در ایران به مرحله‌ای رسیده که باید آن را یک چالش جدی ملی دانست، قرار گرفتن کشور در میان ده کشور دارای بیشترین شیوع چاقی، افزایش محسوس موارد در فاصله زمانی کوتاه و درگیر بودن حدود ۶۳ درصد جمعیت با اضافه‌وزن، همگی نشانه‌هایی از بحرانی هستند که در صورت بی‌توجهی می‌تواند پیامد‌های گسترده‌ای برای سلامت جامعه داشته باشد.

ترکیب عواملی مانند کم‌تحرکی، تغذیه ناسالم، شرایط محیطی و باور‌های فرهنگی نادرست سبب شده این روند با سرعت ادامه پیدا کند، نتیجه چنین وضعیتی افزایش بیماری‌های مزمن، کاهش کیفیت زندگی و بالا رفتن هزینه‌های درمانی خواهد بود.

کنترل این بحران نیازمند رویکردی هماهنگ میان خانواده‌ها، نظام آموزشی، سیاست‌گذاران و بخش سلامت است. اصلاح سبک زندگی، افزایش فعالیت بدنی، بهبود الگوی تغذیه و مداخلات پیشگیرانه پزشکی می‌تواند مسیر این روند را تغییر دهد.

اگر چنین اقداماتی به‌موقع اجرا شود، می‌توان امیدوار بود نسل‌های آینده با سلامت بیشتر و خطر کمتر بیماری‌های مزمن زندگی کنند، اما در صورت تعلل، چاقی ممکن است به یکی از جدی‌ترین تهدید‌های سلامت عمومی کشور تبدیل شود.