بار دیگر سربازی که دوستش داریم

باشگاه خبرنگاران جوان - زندگی سردار، تنها یک روایت نظامی نیست، بلکه داستان انسانی سرشار از ایمان، ایثار و مسئولیت‌پذیری است. روایت باورپذیر و منطقی از چنین شخصیتی، برای شناخت عمیق‌تر راهی که پیموده و فهم دقیق‌تر مکتب حاج قاسم ضرورت دارد. به همین مناسبت، گفت‌و‌گو‌هایی با نویسندگان و کارشناسان انجام داده‌ایم تا با واکاوی ابعاد شخصیتی و فرهنگی او، راهکار‌هایی برای روایت بهتر از قهرمانی‌های سلیمانی به دست آوریم.

 ضرورت ترسیم همه وجوه شخصیتی حاج‌قاسم در تولید اثر

مهدی سجاده‌چی، فیلم‌نامه‌نویس تلویزیون و سینما معتقد است افراد متعددی با اراده‌های گوناگون در تولید آثار مرتبط با قهرمانان معاصری مانند شهید سلیمانی سهیم و دست‌اندرکار هستند و فراوانی این اراده‌ها یا منجر به نقض یکدیگر می‌شود یا تولیداتی به دست می‌آید که می‌خواهد همه را راضی کند. در برخی موارد نیز آثار در مراحل اولیه متوقف می‌شوند.

وی افزود: زمانی که در آثار نمایشی سراغ موضوعات آرمانی می‌رویم؛ آنگاه که شخصیت اثر، آرمانی باشد و آنگاه که موضوع کلی آرمانی باشد، حتماً تولید سخت‌تر می‌شود. به‌عنوان مثال موضوع دفاع مقدس و مقاومت و شخصیت‌های مرتبط با آن قطعاً وجه مقدسی دارند، اما نباید فراموش کنیم که درام قواعد خاص خودش را دارد. زمانی که فیلم‌ساز سراغ چنین شخصیت‌هایی می‌رود، باز هم نمی‌تواند نیاز‌ها و چارچوب‌های درام را رعایت نکند.

سجاده‌چی تأکید کرد: قبل از ساخت فیلم درباره آرمان‌ها و شخصیت‌های آرمانی و قهرمان باید به کلیت و نظری مشترک رسید تا اثر آسیب نبیند. ضمن اینکه من باور دارم کسانی که کارشان سخنرانی و نگارش درباره این موضوعات است، نباید درخصوص ساخت فیلم نظر بدهند و فقط می‌توانند دلایل خودشان را درباره تقدس یک شخصیت مطرح کنند. به این دلیل که فیلم‌سازی ملاحظات خاص خودش را دارد و بدون توجه به چنین نکاتی تولید اثر درخصوص شخصیت‌های قهرمانی مانند شهید سلیمانی و… محقق نمی‌شود.

نویسنده سریال «خاک سرخ» اضافه کرد: باید اجازه داد فیلم‌ساز حتی با قهرمان‌های واقعی معاصر در فیلم‌هایش مانند انسانی واقعی برخورد کند؛ انسانی که مانند همگان ضعف‌ها و قوت‌هایی دارد و همین نکته به درام معنا می‌بخشد. اثری که خارج از این چارچوب باشد، درام نیست. از شخصیت‌های قهرمان می‌توان فیلم حادثه‌ای (اکشن) ساخت و تکلیفش روشن است. در این دست آثار نمایشی شخصیت صرفاً توانایی‌هایی دارد و با دشمنانش می‌جنگند، اما در درام قرار است از روحیات انسانی شخصیت صحبت کنیم. کسانی که این ویژگی‌های درام را نمی‌شناسند سخت اجازه می‌دهند قهرمانان معاصری مانند شهید سلیمانی را به‌عنوان یک شخصیت دراماتیک در آثار توصیف کنیم.

وی ضمن اشاره به اینکه می‌توان در معرفی شخصیتی مانند شهید سلیمانی از تجربه جنگ ۱۲روزه نیز بهره برد، عنوان کرد: زمانی می‌توان از تهدید جنگی که تجربه شد به‌عنوان فرصت استفاده کرد و شخصیتی مانند حاج قاسم را به کلید قصه تبدیل کرد که ویژگی‌های انسانی و واقعی او را نمایش دهیم.

سجاده‌چی اضافه کرد: اگر نتوانیم همه واقعیت‌های یک شخصیت و وجوه انسانی قهرمان معاصری مانند شهید سلیمانی را نشان دهیم، در واقع تولیدمان بی‌اثر است و اگر کاری هم تولید شده در یاد و خاطره مخاطبان باقی نمانده، گویی که اصلاً کاری تولید نشده است. همه قهرمانان ما در دفاع مقدس و مقاومت، ویژگی‌های انسانی مشترکی داشته‌اند و شاید وجه تمایز آنها در محل نبردشان بوده که یا روی دریا جنگیده، یا روی خاک یا در آسمان.

این فیلم‌نامه‌نویس با تأکید به اینکه در تولیدات مستند نسبت به نمایش درباره ترسیم ویژگی‌های انسانی قهرمان واقعی و معاصر کمتر سخت‌گیری می‌شود، توضیح داد: اگر در تولید این مستند‌ها آسان‌تر برخورد می‌شود، به این دلیل است که معمولاً مخاطبش خاص و محدودتر است. زمانی که صحبت از ساخت اثر درخصوص حاج قاسم در تلویزیون مطرح می‌شود نیز همین بحث وجود دارد. در این فضا نیز باید به صورتی از قهرمانی مانند شهید سلیمانی صحبت کرد که قهرمان همه مردم است و قابل حذف نیست.

وی تأکید کرد: مخاطبی که با فضای ذهنی و زندگی افرادی مانند شهید سلیمانی آشنایی دارد، اصلاً نیازی به محتوای فرهنگی پیرامون او ندارد، چراکه با چنین فضا‌هایی آشناست. اتفاقاً باید امثال شهید سلیمانی را برای گروهی بی‌پرده روایت کرد که چنین قهرمانانی را نمی‌شناسند یا شناختشان محدود به روایت‌های کلیشه‌ای است.

شناخت حاج قاسم بدون سانسور و مقدس‌سازی

ساسان فلاح‌فر، تهیه‌کننده مستند «سرباز شصت و سه ساله» که این روز‌ها و هم‌زمان با ایام ششمین سالگرد شهادت سردار روی آنتن شبکه یک سیماست، در مورد معنای زنده نگه داشتن و تداوم مکتب حاج قاسم در تولیدات رسانه ملی، بیان کرد: این مکتب بسیار گسترده است و حتما با یک مستند، نماهنگ، مجموعه نمایشی تلویزیونی و… نمی‌توان همه راهبرد‌ها و آرمان‌های مکتب شهید سلیمانی را معرفی کرد.

فلاح‌فر با تأکید بر اینکه مکتب حاج قاسم، مجموعه‌ای از رفتار‌ها در سال‌های حیات سردار سلیمانی را در برمی‌گیرد، اظهار کرد: زمانی که صداوسیما بتواند به بازنمایی آن رفتار‌ها و اندیشه‌ها در زندگی سردار بپردازد، درواقع توانسته در مسیر مکتب حاج قاسم پیش برود. روایت چگونگی زندگی شهید سلیمانی در روستای کودکی‌هایش، رؤیا‌هایی که در سر داشته، پشت سر گذاشتن نوجوانی و جوانی، هویت و شخصیت وی بیرون از مرز‌ها در عراق، سوریه، ونزوئلا و… می‌تواند ما را ازطریق آنتن رسانه ملی به مکتب حاج قاسم برساند.

وی یادآوری کرد: با تولید و نمایش مستمر این آثار، مخاطب به فهم دقیقی از سبک زندگی این فرمانده شجاع می‌رسد. درواقع رسانه می‌تواند برآیند تمام آثار رفتاری و فکری شهید سلیمانی را در قالب‌های گوناگون به مخاطبانش عرضه کند تا در مسیر درستی پیش رفته باشد.

در ادامه کارگردان مستند «ردی از یک مرد» با تأکید بر اینکه یکی از دشواری‌های تولید مجموعه نمایشی درخصوص شهید سلیمانی، معاصر بودن این قهرمان است، توضیح داد: در آثار داستانی و تولیدات نمایشی، معمولاً خیلی سخت‌تر به قهرمانان معاصر پرداخته می‌شود. شاید تولید مستند درخصوص این چهره‌ها و مفاخر آسان‌تر باشد، اما روایت داستانی و شخصیت‌پردازی در این زمینه خیلی سخت است. این در حالی است که پس از شهادت سرداری مانند سلیمانی، اتفاقاً زوایای تازه‌تری از ویژگی‌های شخصیتی وی روشن می‌شود و راحت‌تر می‌توان درباره این قهرمان روایت ارائه کرد.

وی متذکر شد: در نگاه برخی افراد، درباره حاج قاسم همچنان‌هاله‌ای قدسی وجود دارد که از روایت واقعیت‌های شخصیتی این شهید ممانعت به عمل می‌آورد. من معتقدم باید از این مرحله گذر کنیم و به سردار سلیمانی به‌عنوان یک شخصیت انسانی نزدیک‌تر شویم تا بتوانیم به‌صورت داستانی و دراماتیک به زندگی او در فیلم و سریال‌ها بپردازیم. هنر‌های نمایشی نیازمند روایت دراماتیک هستند و بدون این ویژگی‌ها نمی‌توان به اثر مطلوبی دست پیدا کرد. تکثر تولیدات و تمرین در روایت‌های واقعی و باورپذیر هم در این مسیر بسیار مهم است و نباید از تلاش برای رسیدن به روایت‌های درام دست کشید.

به گفته این مستندساز، شهید سلیمانی با دست‌نوشته‌ها و صحبت‌های صریحش نشان داده است که به دنبال ساختن چهره‌ای قدسی از خود نبوده و شناختن شخصیت واقعی این شهید حتماً برای مخاطب جذاب‌تر است. وی در همین زمینه افزود: سردار سلیمانی در طول زندگی، بدون سانسور خودش را بیان می‌کرده است و ما اگر بتوانیم همین روایت بدون سانسور شهید از شخصیت و زندگی‌اش را به نمایش بگذاریم، جمع بیشتری از مخاطبان به او نزدیک می‌شوند. در این میان، حاج قاسم و مکتب او در زندگی تک تک مردم جاری می‌شود و رسانه ملی نیز به هدفش برای تداوم مکتب حاج قاسم روی آنتن دست یافته است.

وی با اشاره به مستند «خاطرات آن مرد» که خاطرات سردار سلیمانی را از نگاه مردم قنات ملک روستای زادگاه حاج قاسم به تصویر کشیده است، گفت: در این اثر مردم روستا، شهید سلیمانی را به شکل دیگری روایت می‌کنند و از نگاه آنها حاج قاسم همان پسر بچه‌ای است که در روستا بازی می‌کرده، بزرگ شده و راه خودش را پیدا کرده است و برای او به‌عنوان یکی از اهالی روستا، قداستی قائل نیستند و سردار را واقعی روایت می‌کنند.

نگارش ۷ طرح و فیلم‌نامه درباره شهید سلیمانی

میثم مرادی، مدیر شبکه یک سیما که پیگیری عملیات رسانه‌ای و همکاری با مکتب حاج قاسم را برعهده دارد، درخصوص تدارکات صورت‌گرفته برای ششمین سالگرد سردار توضیح داد: ما در چهار محورِ تبیین شخصیت حاج قاسم و پیوند آن با سیره ائمه معصومین (ع)، جهانی‌سازی شخصیت این شهید، نسبت سردار با منطقه و شاخصه‌های قهرمانی وی تولید محتوا‌ها را پیش برده‌ایم و تمام شبکه‌های سراسری، استانی و برون‌مرزی در معاونت سیماوصدا این عملیات رسانه‌ای را همراهی می‌کنند.

وی اضافه کرد: برای سالگرد شهید سلیمانی ۱۶ عنوان فعالیت مدنظر قرار دارد که شامل پوشش رویداد‌های مردمی در سراسر کشور، پخش چندین مستند، برنامه‌های گفت‌وگومحور متعدد، پویش کاشت درخت با عنوان «به نیت حاج قاسم» و… است. در مصلای تهران و میدان‌ها و مراکز استان‌ها مراسم و آیین‌های زنده‌ای نیز برگزار می‌شود. این برنامه‌ها در هر کدام از شبکه‌ها به‌مناسبت سالگرد شهادت سردار سلیمانی متناسب با اقتضائات هر شبکه، تولیدی و برخی انعطافی هستند.

مدیر شبکه یک سیما از همکاری دفتر فیلم‌نامه برای تولید آثار نمایشی درخصوص شهید سلیمانی نیز گفت و افزود: هفت عنوان طرح فیلم‌نامه در دفتر فیلم‌نامه در مرحله تولید و نگارش نهایی هستند و قرار است تولیدات نمایشی بیشتری با محوریت حاج قاسم روانه آنتن شود. همچنین تا سال بعد سیمافیلم سریالی درباره این شهید سرافراز تولید می‌کند. مرکز موسیقی صداوسیما نیز شش اثر متناسب با سالگرد حاج قاسم و میلاد حضرت علی (ع) آماده پخش دارد.

روایت قهرمانی در تقابل حقیقت و درام

مسعود آب‌پرور، نویسنده و کارگردان، درباره دشواری‌های تولید آثار مرتبط با قهرمانان معاصری مانند شهید سردار سلیمانی و علت کمبود آثار قابل قبول با گذشت شش سال از شهادت سردار، اظهار کرد: ابتدا باید به این گزاره توجه داشت که مستندسازی با تصویرسازی زندگی قهرمانان دو مقوله کاملاً جدا هستند و فرایند تولید محتوا برای هرکدام از این اهداف با دیگری متفاوت است. دو گروه باید به این نکات توجه داشته باشد: کسانی که اثر را خلق می‌کنند و بیشتر از زاویه هنری به مسئله می‌نگرند و گروه دیگر تصمیم‌گیران هستند؛ این افراد که درست و غلط تولیدات را ارزیابی می‌کنند، ملاحظات خاص خودشان را دارند، روی چگونگی روایت واقعیت، صحنه‌پردازی‌ها و تخیل سازنده و… نظر می‌دهند و می‌خواهند برخی از بخش‌های یک اثر را تغییر دهند؛ بنابراین تفاوت نگاه بین مدیریت فرهنگی با سازندگان آثار هنری می‌تواند یکی از موانع باشد.

کارگردان سریال «هوش سیاه» ادامه داد: تجربه ثابت کرده که هرگاه دیدگاه مدیران فرهنگی و هنری با هنرمندان یکی شده، قهرمان‌سازی در عرصه تولیدات رسانه‌ای موفق بوده و مفاخر جنگی، اجتماعی و فرهنگی را به‌خوبی معرفی کرده‌ایم. در مواردی هم که نگاه‌ها از هم فاصله گرفته‌اند، مشکل‌ها بیشتر شده است.
وی اضافه کرد: گاهی تصمیم‌گیران با سخت‌گیری درخصوص روایت دراماتیک از یک شخصیت حقیقی، جلوی ساخته شدن اثر نمایشی از زندگی قهرمان را می‌گیرند، چراکه درام به دنبال شخصیت‌پردازی است تا مخاطبش را جذب کند و قصه و شخصیت‌پردازی طبیعتاً به تخیل نیاز دارد.

آب‌پرور با تأکید بر اینکه تلویزیون ابزار ارتباطی چندرسانه‌ای قدرتمندی است و می‌تواند از زوایای مختلف درخصوص یک واقعه یا شخصیت روایتگری کند، تصریح کرد: تلویزیون این امکان را دارد که به‌صورت داستانی، شبه‌داستانی، گفت‌وگومحور و سایر اشکال برنامه‌سازی درخصوص قهرمانان معاصر تولید محتوا کند؛ بنابراین محدودیتی از نظر بستر کار وجود ندارد و اتفاقاً فضا برای روایت از یک قهرمان در رسانه‌ای مانند تلویزیون بسیار باز است.

کارگردان سریال «زخم» یادآوری کرد: یکی از عادت‌های بد ما این است که قهرمانانمان را مناسبتی می‌بینیم. یعنی در یک یا دو روز، محتوا‌های متعددی درباره یک شخصیت یا اتفاق روی آنتن می‌رود. این مسئله در مورد قهرمانان معاصر مانند شهید سلیمانی هم مطرح است.

وی اضافه کرد: متأسفانه در طول سال هیچ صحبتی از فرد قهرمان یا یک واقعه نمی‌شود یا اگر اشاراتی وجود دارد، اثر قابل تأملی را به مخاطبان عرضه نمی‌کنیم. من معتقدم برای اینکه یک قهرمان به مردم معرفی شود، باید در طول سال کار‌های ویژه‌ای درخصوص او انجام داد تا سطح آگاهی مخاطب نسبت به قهرمانی مانند شهید سلیمانی ذره ذره افزایش پیدا کند و در سالگرد تولد، درگذشت یا شهادت آن قهرمان، تولید محتوای آنتن برای او به اوج برسد. به این ترتیب و به‌مرور، کمیت و کیفیت آثاری که پیرامون چنین شخصیت‌هایی ساخته می‌شود، ارتقا پیدا می‌کند.

خلق آثار نمایشی با نگاه ویژه به مکتب حاج قاسم

جواد شمقدری، نویسنده و کارگردان با تأکید بر اینکه سینمای دفاع مقدس و آثار نمایشی مربوط به جنگ تحمیلی هشت ساله با پدیده بیگانگی با ارزش‌های انقلاب اسلامی مبارزه کرده و در مقاطعی موفق هم بوده است، افزود: جریان سینمای دفاع مقدس به‌خوبی قهرمانان معاصر را به مخاطب معرفی کرده است، اما این اقدامات کافی نبود و در دوره‌های بعد توجه به قهرمانان در تولیدات تلویزیونی و سینمایی کمرنگ شده است.

کارگردان مستند تلویزیونی «روایت انقلاب» با تأکید به ویژگی‌های شخصیتی برجسته در شهید سلیمانی و توفیق عرصه کتاب در معرفی این شهید، اضافه کرد: هویت واقعی سردار سلیمانی معرف یک مکتب ملی و مذهبی است و حتی خصوصیات و جنبه‌های جهانی دارد. امروزه در دنیا کمتر انسانی به اندازه حاج قاسم در عرصه مقاومت مخاطب دارد و توجهات را به خودش جلب کرده است. شمقدری ضمن اشاره به اینکه بازنمایی مکتب شهید سلیمانی در صداوسیما یعنی تولید آثار نمایشی و مستند و همچنین بازآفرینی و بازسازی روش حضور وی در میدان، اظهار کرد: در دنیای معاصر حاج قاسم روش متفاوتی را در جبهه مقاومت و منطقه ابداع کرد و نگاه تازه‌ای به نیروهایش داد و امروز از آن شیوه و جهان‌بینی، با عنوان مکتب قاسم سلیمانی یاد می‌شود. به نظرم برای تولید اثر در صداوسیما درخصوص این شهید بزرگوار باید در چارچوب همان مکتب به ساخت فیلم و سریال و سایر تولیدات پرداخت. وی ادامه داد: تولید اثر در رسانه نیاز به کار فکری دارد و خوشبختانه وقتی از مکتب شهید سلیمانی صحبت می‌شود، می‌بینیم که این مکتب راهبردی، فکری و اندیشه‌ورزانه است. باید این شاخص‌های ایدئولوژیک را در مکتب حاج قاسم احصا کرد و در ساحت‌های سیاسی، حکومت‌داری، اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی از این راهبرد‌ها بهره برد؛ بنابراین رسانه ملی باید با کمک نخبگان تولیداتی مرتبط با شهید سلیمانی روی آنتن ببرد که تحول‌آفرین باشد.

کارگردان سریال «روز‌های ابدی» یادآوری کرد: حرکت سردار در منطقه نیز قابلیت روایت‌های متعددی دارد. اگر سیره شهید سلیمانی درک شود و مختصات آن را پیدا کنیم، حتماً می‌توانیم آثاری تولید کنیم که راهگشا و مؤثر باشند. از سوی دیگر حتی منش شهید سلیمانی را می‌توان در شهدای هسته‌ای و دانشمندان ایران معاصر نیز پیدا کرد، چراکه آنها نیز با کمترین امکانات و تحریم‌ها مانند شهید سلیمانی هدفمند در میدان حاضر شدند و به دستاورد‌های بزرگی نیز رسیدند و صداوسیما می‌تواند راوی تمام این پیروزی‌ها باشد و در این زمینه مسئولیت دارد.

منبع: رسانه ملی