بازار
وقتی حرف از شهر می‌زنیم، ناخودآگاه به یاد ساختمان و نقشه‌های هندسی می‌افتیم؛ اما حقیقت این است که در رگ‌های شهر حیات اجتماعی جریان دارد. جالب اینجاست که در تاریخ آموزش شهری ما، این دو حوزه اصلاً جزیره‌های جداافتاده نبودند. اگر ورق بزنیم و به دهلیزهای پرشور «مؤسسه مطالعات و تحقیقات اجتماعی دانشگاه تهران» در دهه‌های ۳۰ و ۴۰ سر بزنیم، می‌بینیم که «شاپور راسخ» در حوزه مطالعات شهری و «کاظم ودیعی» در مطالعات روستایی، چطور دست در دست هم، دگرگونی‌های جامعه را رصد می‌کردند. در نگاه آنها، شهر ظرفی خالی برای چیدن ساختمان نبود؛ کانون تقاطع اقتصاد، قدرت و سبک زندگی بود.
اوج این درک مشترک را می‌توان در اردیبهشت ۱۳۴۱ در «نخستین سمینار بررسی مسائل اجتماعی شهر تهران» دید. آنجا پشت تریبون مؤسسه، فقط استادان دانشگاه ننشسته بودند، بلکه نماینده محله «بهجت‌آباد» هم آمد و از درد بی‌درمان مردم محلش گفت؛ یعنی دهه‌ها پیش‌از اینکه واژه‌های شیکی مثل «حکمرانی مشارکتی» مد روز شود، این خاک تجربه شنیدن صدای اهل محله را داشت. پژواک این نگاه حتی به طراحان طرح جامع سال ۱۳۴۹ (عبدالعزیز فرمانفرماییان و ویکتور گروئن) هم رسید.
این تعامل در آذر ۱۳۴۲ و با تأسیس «دوره عالی شهرسازی» در دانشکده هنرهای زیبای دانشگاه تهران وارد فاز تازه‌ای شد. آن‌طور که «حامد ولدخانی» در کتاب خواندنی مواجهه با شهر روایت می‌کند، شهرسازی در ایران اصلاً زاده همین گفت‌وگوهای بین‌رشته‌ای بود. «هوشنگ سیحون» اصرار داشت که بدون فهم نیازهای جامعه نمی‌توان برای شهر خط کشید؛ به همین دلیل، چهره‌هایی مثل جمشید بهنام، شاپور راسخ و غلامعباس توسلی به میدان آمدند تا به مهندسان یادآوری کنند نقشه بدون شناخت جامعه، چیزی جز خط‌کشی بی‌جان روی کاغذ نیست.
حالا بعد‌از گذشت … …
