گنجینه تبعیدی

مرقع مجموعه‌ای از آثار هنری، مانند برگ‌های خوشنویسی، نقاشی، طراحی و تذهیب است که از منابع مختلف، در زمان‌های متفاوت و به دست افراد گوناگون گردآوری می‌شدند. هر برگ را به برگ قبلی متصل می‌کردند، جلد می‌گرفتند و صحافی می‌کردند. در نهایت، کتاب یا آلبومی از آثار نفیس هنری شکل می‌گرفت که صحافی آن شبیه آکاردئون بود.

سفارش‌دهندگان این مرقعات هم شاهان علاقه‌مند به هنر بودند که به فردی متخصص در تشکیلات دربارشان دستور می‌دادند آثار نفیس هنرمندان را گردآوری کند. تا جایی که می‌دانیم، نخستین مرقع‌ها در دوره تیموری، در قرن نهم هجری و در هرات تهیه شدند. البته خوشنویسان از چند قرن پیش‌تر قطعات مستقلی مانند حدیث و شعر می‌نوشتند، اما آثار مستقلی به شکل نقاشی کمتر وجود داشتند و از دوره تیموری به‌تدریج نمونه‌هایی از این آثار را در اختیار داریم. به همین دلیل، گاهی نمونه‌های نقاشی را از کتاب‌های مصور جدا می‌کردند و به مرقع می‌افزودند. گاهی هم طراحی‌ها و تمرین‌های کارگاه‌ها را در این مرقعات قرار می‌دادند. در نهایت، دیباچه‌ای برای مرقع تهیه می‌کردند، آن را به شاه تقدیم می‌کردند و در کتابخانه سلطنتی نگه می‌داشتند.

اما ماجرای مرقعات دیتس کمی متفاوت است. این مجموعه شامل پنج مرقع است که یک دیپلمات آلمانی آن‌ها را گردآوری کرده است. «هانریش فردریش فون دیتس» در قرن هجدهم سفیر امپراتوری پروس در استانبول، پایتخت عثمانی، بود. علاقه دیتس به کتاب و نسخه‌های خطی باعث شد که در استانبول به گردآوری نسخه‌های خطی بپردازد یا آن‌ها را از بازار کتاب این شهر بخرد. او تعدادی از کتاب‌ها و نسخه‌ها را نیز از طریق واسطه‌هایی به دست می‌آورد که در حرم‌سرای کاخ «توپقاپی» داشت. گفته می‌شود زنان حرم‌سرا در آن زمان به پول نیاز داشتند و این نسخه‌ها را می‌فروختند. به‌هرحال، اکنون می‌دانیم که آثار موجود در مرقعات دیتس، به‌ویژه نقاشی‌های قرن هشتم، از همین حرم‌سرا به دست آمده‌اند. …