‌جهش علمی با شبکه‌های مأموریت‌محور

جوان آنلاین: تأکید رهبر معظم انقلاب بر ضرورت شتاب گرفتن جهش علمی کشور، بار دیگر این پرسش اساسی را پیش روی سیاست‌گذاران قرار داد که چگونه می‌توان ظرفیت علمی نخبگان را به قدرتی پایدار و فناورانه تبدیل کرده و در جهت حل مسائل کشور به کار گرفت. پاسخ این پرسش را نباید صرفاً در افزایش بودجه‌های پژوهشی، تعریف طرح‌های جدید یا انعقاد قرارداد‌های بیشتر جست‌و‌جو کرد. مهم‌تر از همه این اقدامات، شیوه سازماندهی ظرفیت‌ها و چگونگی پیوند میان نخبگان، دانشگاه‌ها، مراکز پژوهشی، صنایع، شرکت‌های دانش‌بنیان و دستگاه‌های اجرایی کشور است. جهش علمی، بیش از آنکه به پروژه‌های بیشتر نیاز داشته باشد، به شیوه‌ای متفاوت از همکاری و حکمرانی نیاز دارد. 

مقام معظم رهبری در پیام اخیر خود بر مرزشکنی علمی، رفع گلوگاه‌های فناوری، پیوند علم و صنعت و بهره‌گیری از ظرفیت فردی و خِرَد جمعی نخبگان تأکید فرمودند. این تأکید‌ها در کنار یکدیگر، تصویری روشن از رویکردی راهگشا ارائه می‌کند؛ رویکردی بر مبنای این‌که ظرفیت علمی کشور زمانی به قدرتی ملی تبدیل می‌شود که اجزای آن در ارتباطی مستمر و هدفمند قرار گیرند.

نمی‌توان از یک سو انتظار جهش علمی داشت و از سوی دیگر، دانشگاه را به تولید مقاله، شرکت دانش‌بنیان را به اجرای سفارش و دستگاه اجرایی را به خرید محصول محدود کرد و هر کدام را در فضایی مستقل از دیگر نهاد‌های اجتماعی مدیریت نمود؛ گویی هر کدام مأموریتی مستقل دارند و قرار است معجزه پیشرفت در نقطه‌ای نامعلوم، خودبه‌خود و بدون هماهنگی و مدیریت یکپارچه و متمرکز اتفاق بیفتد!

یکی از موانع پیشرفت علمی و فناورانه، غلبه نگاه پیمان‌کاری در حکمرانی فناوری است. در الگوی پیمان‌کاری، کارفرما مسئله را تعریف می‌کند، سپس بودجه‌ای اختصاص می‌دهد، پیمان‌کار را انتخاب کرده، اجرای کار را به او می‌سپارد و در نهایت، تحویل محصول یا گزارش را مبنای ارزیابی برای تأدیه دستمزد قرار می‌دهد. این الگو برای خدمات و فعالیت‌هایی کارآمد است که مسیر پیدایش و تکوّن خود را طی کرده و تبدیل به روندی مجرّب و مرسوم شده‌اند؛ اما هنگامی که از نوآوری و خلاقیت صحبت می‌کنیم و موضوع، توسعه یک فناوری راهبردی یا حل مسئله‌ای پیچیده و چندبعدی است، در مسیر دستیابی به راهکاری نو و ایجاد یک روند جدید، محدودیت‌های روشی آن آشکار می‌شود و ناکارآمدی آن به شکست می‌انجامد.  …