دریاچه‌ای که نمی‌فروشم، حتی به بهای طلا: اثر مالکیت و معمای ارزش‌گذاری محیط زیست

تصور کنید از شما می‌پرسند: «حاضری چقدر بپردازی تا دریاچه‌ای که هرگز ندیده‌ای، آلوده نشود؟» شاید بگویید ۵۰ هزار تومان. حالا تصور کنید همان دریاچه، به‌طور معجزه‌آسایی «مال شما» شده باشد و بعد بپرسند: «چقدر می‌گیری تا اجازه دهی همین دریاچه را آلوده کنند؟» احتمالاً عددی که می‌گویید، نه ۵۰ هزار تومان، که ۵۰۰ هزار تومان یا حتی «هرگز» خواهد بود.

این شکاف عظیم و حیرت‌آور، یک کنجکاوی روان‌شناختی نیست؛ یک سوگیری اقتصادی عمیق به نام «اثر مالکیت» است که در قلب بزرگ‌ترین چالش‌های سیاست‌گذاری محیط زیست کمین کرده است. مطالب پیشنهادی اقتصاد رفتاری: بازنگری در سیاست‌گذاری آموزشی ۱۴۰۵/۰۷/۲۷ اقتصاد رفتاری؛ جایی که تصمیم‌های روزمره لو می‌روند ۱۴۰۴/۱۱/۲۱ اثر مالکیت: چرا «داشتن»، ارزش را متحول می‌کند؟

اثر مالکیت، یکی از نیرومندترین یافته‌های اقتصاد رفتاری است که توسط ریچارد تالر، برنده نوبل اقتصاد، مفهوم‌پردازی شد.

این اثر بیان می‌کند که انسان‌ها برای چیزی که «مالک» آن هستند، ارزشی به‌مراتب بیش‌تر از چیزی قائل می‌شوند که مالکش نیستند، حتی اگر آن دو چیز کاملاً هم‌ارز باشند. به زبان فنی، «تمایل به پذیرش» (WTA) برای چشم‌پوشی از یک کالا، به‌طور سیستماتیک و بسیار بزرگ‌تر از «تمایل به پرداخت» (WTP) برای به‌دست‌آوردن همان کالاست.

در آزمایش کلاسیک تالر، نیمی از دانشجویان یک فنجان قهوه دریافت کردند (مالک شدند) و نیمی دیگر نداشتند. سپس بازاری برای مبادله تشکیل شد. طبق نظریه اقتصاد خرد، باید حدود نیمی از فنجان‌ها دست‌به‌دست می‌شد.

اما در عمل، دارندگان فنجان، قیمتی تقریباً دو برابر قیمتی که خریداران حاضر به پرداختش بودند، طلب کردند. شکاف WTA/WTP، حدود ۲ برابر بود.

این شکاف، در کالاهای معمولی بازار، به‌تدریج با تجربه کاهش می‌یابد. اما در مورد کالاهای زیست‌محیطی، این شکاف نه‌تنها بسته نمی‌شود، که به شکافی سهمگین بدل می‌شود. وقتی محیط زیست «مال ما» می‌شود …