بازار
مسجد از آن بناهایی نیست که تنها به خاطر بزرگی یا ارتفاعش در ذهن بماند. آنچه گردشگران و شهروندان را متوقف می‌کند، جزئیات است؛ آجرهایی که با دقت کنار هم نشسته‌اند، کتیبه‌هایی که هنوز خوانا هستند و ایوانی که پس از گذشت قرن‌ها، همچنان بخش مهمی از سیمای بنای مسجد را شکل می‌دهد.
مسجد جامع گناباد در شکل کنونی، بنایی دوایوانی است؛ الگویی که در معماری خراسان اهمیت ویژه‌ای دارد. صحن مرکزی، ایوان جنوبی در سمت قبله، ایوان شمالی، رواق‌ها و شبستان‌های ستون‌دار، اجزای اصلی این مجموعه را تشکیل می‌دهند.
اما داستان مسجد به یک تاریخ و یک دوره محدود نمی‌شود. شواهد معماری نشان می‌دهد بنای کنونی در طول زمان دستخوش تغییراتی شده و برخی بخش‌های آن در دوره‌های بعدی شکل گرفته‌اند و به همین دلیل، مسجد را باید حاصل چند مرحله ساخت و تحول دانست. ۶۰۹ هجری قمری یعنی بیش از هشت قرن پیش
یکی از مهم‌ترین اسناد تاریخی مسجد جامع گناباد، کتیبه آجری به خط کوفی آن است. در کتیبه‌ای که در بنا دیده میشود، تاریخ ۶۰۹ هجری قمری آمده است؛ تاریخی که بخش مهمی از پژوهش‌های مربوط به مسجد بر اساس آن انجام شده است.
تصور اینکه آجرهایی که امروز روبه‌روی ما قرار گرفته‌اند، زمانی به دست یک معمار یا بنّا در کنار هم گذاشته شده‌اند و قرن‌ها بعد هنوز همان کتیبه را بر خود دارند، شاید یکی از زیباترین بخش‌های مواجهه با این مسجد باشد.
البته وجود کتیبه ۶۰۹ هجری به معنای آن نیست که تمام اجزای مسجد در همان سال ساخته شده‌اند. پژوهش‌های معماری، بنا را مجموعه‌ای از فضاها و الحاقات متعلق به دوره‌های مختلف می‌داند و حتی وجود یک کتیبه آجری کوفی با ویژگی‌های قدیمی‌تر، احتمال وجود بنایی پیش از ساختمان کنونی را مطرح کرده است.
ایوانی که چشم را نگه می‌دارد
اگر قرار باشد در مسجد جامع گناباد تنها یک بخش را با دقت بیشتری ببینیم، ایوان جنوبی یا ایوان قبله انتخاب مناسبی است. …
