مهندسی طبیعت، اعلام جنگ با طبیعت، شکست از طبیعت

پهنه جنگلی نزدیک به ۹۵۰ هکتاری چیتگر که در سال ۱۳۷۲ خورشیدی با مدیریت سازمان جنگل‌ها، مراتع و آبخیزداری وقت بنیان گذاشته شد و در دهه ۱۳۸۰ به شهرداری تهران واگذار شد، قرار بود بخشی از ریه‌های کلان‌شهر تهران باشد؛ اما در حال خشکیدن است و تصویر پاک‌تراشی کاج‌های خشکیده آن این روزها در فضای مجازی دست‌به‌دست می‌شود. داده‌های پراکنده بیانگر خشک‌شدن بیش از ۳۵ هزار اصله درخت کاج است؛ عددی که برخی از کارشناسان آن را برابر با ۶۹ درصد کل پایه‌های درختان این بوستان برمی‌شمرند. در تحلیل چرایی نابودی ریه تنفسی تهران، دیدگاه‌های زیادی بیان می‌شود. گروهی کوتاهی شهرداری تهران در آبیاری با هدف تغییر کاربری عرصه‌های این پارک جنگلی را علت اصلی برمی‌شمرند، گروهی دیگر طغیان آفات و بیماری‌ها را و گروهی نیز تغییرات کلان اقلیمی و کاهش بارندگی‌ها، افزایش میانگین دما، نوسانات دمایی، کاهش رطوبت نسبی و… را. دلایل و استدلال‌ها را که دقیق‌تر واکاوی کنیم، درمی‌یابیم که نگاه به ریشه‌های آنچه در چیتگر و البته در دیگر جنگل‌های دست‌کاشت اطراف تهران در حال رخ‌دادن است، همچنان نگاهی تک‌بعدی و درخت‌محور است؛ درست مانند ساختار و نگرش درخت‌بنیان حاکم بر مدیریت و حفاظت از منابع طبیعی و جنگل‌های کشور.

 

نباید فراموش کنیم که همان‌گونه که در نگاه اکولوژیک، جنگل را نه درختستان، که بوم‌سازگانی پیچیده می‌بینیم، باید بوستان‌های جنگلی دست‌کاشت و ازجمله چیتگر را نیز دست‌کم بوم‌سازگان‌هایی ساده‌سازی‌شده ببینیم؛ بوم‌سازگان‌هایی بدون تنوع زیستی، هم‌سال و تک‌گونه که بدون درنظرگرفتن امکان و شرایط پذیرش بوم‌سازگان طبیعی و بکر موجود، تنها با زور پول و هزینه‌های گزاف و البته شعارهای عوام‌فریبانه همچون ایجاد کمربند سبز و با چاشنی پُزِ مهندسی طبیعت بر عرصه‌های طبیعی تحمیل شدند. بااین‌همه، این روزها که توجهات بسیاری متمرکز بر چیتگر شده، یادآوری این نکته را ضروری می‌دانم که با نگاه تک‌بعدیِ درخت‌محور و پافشاری بر برخی اصطلاحات فنی تکراری، ازجمله نیاز آبی بالا یا گونه بومی و غیربومی و تنش و استرس زیستی و محیطی و سوءمدیریت ـ اگرچه موجود و غیرقابل‌انکار ـ نمی‌توانیم ریشه‌های اصلی خشکیدن درختان بوستان جنگلی چیتگر را توجیه کنیم.

  …