معمایِ بزرگ جنگ ایران | کمک به کاهش «شوک نفتی» تنگه هرمز چه منافع اقتصادی برای چین داشت؟ | چین ذخایر مخفی دارد؟

به نوشته آتلانیک، قبل از جنگ، چین، که بزرگ‌ترین واردکننده نفت جهان بود، بیش از کل قاره اروپا و تقریباً دو برابر دومین واردکننده بزرگ، یعنی ایالات متحده، مشتری بشکه‌های نفت بود. اما، چند هفته پس از شروع جنگ، این کشور به طور ناگهانی خرید نفت خود را به شدت کاهش داد و در نهایت واردات را به نیمی از سطح قبل از جنگ رساند. خبر مرتبط آب‌های گل‌آلود خلیج فارس و سردرگمی بازار | نفت از تنگه هرمز نشت می‌کند؟ | بازار نفت با ترامپ هم‌سو می‌شود؟

به نظر می‌رسد به همین دلیل است که قیمت‌های جهانی بسیار کمتر از آنچه کارشناسان پیش‌بینی می‌کردند افزایش یافته است. اما این ماجرا نیز رازهای خاصی در بطن خود را دارد. هیچ کس خارج از چین دقیقا نمی‌داند که این کشور دقیقاً چگونه توانسته نیازهای انرژی خود را با صرف نظر از واردات تأمین کند، و همچنین نمی‌داند که چرا رهبران پکن این مسیر را انتخاب کرده‌اند. و هیچ کس نمی‌داند که این وضعیت تا چه زمانی می‌تواند ادامه داشته باشد. مخمصه تقاضا 

پیش‌بینی‌ سناریوهای فاجعه‌بار برای سیستم نفت جهان بر اساس عرضه و تقاضای ساده بود. تا پیش از جنگ، تنگه هرمز روزانه شاهد عبور 20 میلیون بشکه نفت -یک پنجم کل عرضه جهانی- بود. با وقوع جنگ، کشورها راه‌هایی برای جبران بخشی از کاهش ناشی از آن، از جمله آزادسازی بشکه‌ها از ذخایر استراتژیک، پیدا کردند.

اما این راه‌ها برای جلوگیری از شوک قیمتی کافی نبود. اگر تقاضا ثابت می‌ماند، خریداران مجبور می‌شدند برای تأمین منابع کمیاب باقی مانده، از یکدیگر پیشی بگیرند.

اما، به شکل شگفت‌انگیزی، تقاضا ثابت نماند. میزان نفتی که چین خرید آن را متوقف کرد، حدود ۵ میلیون بشکه در روز نشان می‌دهد -معادل یک چهارم عرضه قبل از جنگ از طریق تنگه هرمز و معادل کل واردات هند، به عنوان سومین واردکننده بزرگ جهان. این کاهش قابل توجه و غیرمنتظره تقاضای چین از کمبودی که می‌توانست منجر به قیمت‌های واقعاً فاجعه‌بار در سراسر جهان شود، جلوگیری کرد.

به گفته روری جانستون، تحلیل‌گر به‌نام بازارهای نفت: «چین قطعاً مهمترین عامل در پایین نگه داشتن قیمت‌ها بود. و مسئله این است که قطعا هیچ کس پیش‌بینی نمی‌کرد که این اتفاق بیفتد». کاهش مصرف یا تغییر جهت انرژی؟

بدیهی‌ترین راهی که یک کشور می‌تواند واردات نفت را در این مقیاس کاهش دهد، کاهش شدید مصرف انرژی است. هیچ مدرکی وجود ندارد که چین این کار را انجام داده باشد. برخلاف دوران همه‌گیری ویروس کرونا، که کشور اساساً تعطیل شد، اکثر شاخص‌های مصرف انرژی، مانند ازدحام ترافیک، به سختی تغییر کرده‌اند.

هم‌چنین این کاهش واردات را نمی‌توان با تغییر جهت به سوی انرژی پاک توضیح داد. چین دهه‌هاست که سرمایه‌گذاری‌های سنگینی در انرژی‌های تجدیدپذیر و خودروهای برقی انجام می‌دهد، اما اقتصادش هم‌چنان به نفت وارداتی وابسته است. چنین تغییر چشمگیری مستلزم آن بود که میلیون‌ها مصرف‌کننده چینی ناگهان و تقریباً یک شبه به خودروهای برقی روی آورند. خبر مرتبط «سلاحِ انرژی» بازگشته است؛ چگونه جهان از شوک بعدی جان سالم به در می‌برد؟ | خطر واقعی بحرانِ هرمز شوکی نیست که جهان متحمل شد!

اقتصادنیوز: خطر واقعی بحران هرمز شوکی نیست که جهان متحمل شد، بلکه اعتماد بیش از حدی است که ممکن است ایجاد کند.

به گفته اریکا داونز، محقق ارشد مرکز سیاست انرژی جهانی دانشگاه کلمبیا و متخصص بازارهای انرژی چین: «این یک معمای واقعی است. ما در یکی از آن لحظات نادری هستیم که حتی کارشناسان نیز مجبورند به حدس و گمان‌های زیادی تکیه کنند.» واردات مخفیانه از روسیه؟ 

از سال ۲۰۲۲، کرملین با استفاده از «ناوگان سایه» حرکت نفت‌کش‌هایش را پنهان می‌کنند تا از تحریم‌های غرب جلوگیری کنند. در این سال‌ها مقادیر عظیمی نفت از همین طریق به چین ارسال شده است. 

اما تلاش برای پنهان کردن مبدا یک محموله نفتی خاص یک چیز است؛ و پنهان کردن بشکه‌های فیزیکی که در سواحل چین دیده می‌شوند و توسط نفت‌کش‌های غول‌پیکر حمل و در بنادر اصلی تخلیه می‌شوند، چیز دیگری است. اگر روسیه - یا هر کس دیگری - میلیون‌ها بشکه اضافی به چین می‌فرستاد، جهان از آن مطلع می‌شد. ذخایر استراتژیک یا ذخایر مخفی؟

یک احتمال واقع‌بینانه‌تر این است که چین از ذخایر عظیم نفتی خود که سال‌ها صرف جمع‌آوری آنها در صورت بروز بحران کرده، استفاده کرده است. اما مخازن غول‌پیکر چین که در فضای باز قرار دارند و بخش زیادی از ذخایر نفتی شناخته شده این کشور در آنها نگهداری می‌شودد، از زمان آغاز جنگ پر مانده‌اند. 

این واقعیت نظریه دیگری را مطرح کرده است: علاوه بر ذخایر شناخته شده، شاید چین نفت و همچنین گازوئیل و بنزین پالایش شده را در تأسیسات مخفی ذخیره کرده باشد و اکنون از آنها برای ادامه حیات اقتصاد خود استفاده می‌کند.

به گفته جانستون «گاهی اوقات احساس می‌کنم وقتی شروع به صحبت در مورد این موضوع می‌کنم، باید کلاه فویلی سرم بگذارم -کنایه از باور به نظریه توطئه. تقریباً هیچ مدرکی در این مورد نداریم. با این حال، این تنها توضیحی است که منطقی به نظر می‌رسد.» معمای بی‌پاسخ کاهش واردات؛ پای قدرت نرم در میان است؟

حتی اگر نظریه ذخایر مخفی درست از آب دربیاید، باز هم این پرسش بی‌پاسخ باقی می‌ماند که چرا چین تصمیم گرفت واردات را تا این حد کامل قطع کند. به باور برخی کارشناسان حوزه انرژی، وقتی کشوری از ذخایر خود استفاده می‌کند، معمولاً با کشورهای دیگر هماهنگ می‌کند تا مطمئن شود که هیچ‌کس بیش از حد باری را به دوش نمی‌کشد. سپس، به محض اینکه قیمت نفت کاهش می‌یابد، شروع به پر کردن ذخایر خالی شده می‌کند. 

اماچین برعکس عمل کرده است. این کشور به طور یکجانبه و بدون هشدار، واردات خود را بسیار بیشتر از هر کشور دیگری کاهش داد، حتی پس از اینکه قیمت نفت به زیر نقطه‌ای رسید که چین از نظر تاریخی دوباره شروع به خرید می‌کرد.

این موضوع باعث شده که برخی از کارشناسان گمان کنند چین با نجات اقتصاد جهان یا تلاش برای کسب نفوذ بر ایالات متحده، به دنبال ایجاد قدرت نرم بوده است. 

برخی دیگر اظهار داشته‌اند که پکن بحران تنگه هرمز را به چشم فرصتی می‌بیند که به جهان نشان دهد که می‌تواند با موفقیت در برابر یک شوک نفتی مقاومت کند. هشتاد درصد از واردات نفت چین از طریق تنگه مالاکا -یک آبراه باریک که در صورت درگیری بر سر تایوان می‌تواند قطع شود- وارد می‌شود. این موضوع مدت‌هاست که به عنوان یک مزیت بالقوه تعیین‌کننده برای تایوان و متحدان غربی آن در نظر گرفته می‌شود. شاید پکن می‌خواهد به طور نامحسوس به بقیه جهان هشدار دهد که نمی‌توان این کشور را با محاصره انرژی به زانو درآورد.

اما اگر هر یک از این فرضیه‌هایِ متمرکز بر ژئوپلیتیک درست بود، احتمالاً چین اعتبار آن را به حساب می‌زد. اما در عوض، رهبران پکن در قبال این موضوع کاملاً سکوت کرده‌اند. منجی شوک‌های نفتی آینده

یک احتمال دیگر هم این است که چین برای محافظت از پایگاه تولید داخلی خود، با این اقدام از اقتصادهای خارجی حمایت می‌کند. اقتصاد چین به صادرات مقادیر زیادی کالای ارزان در سراسر جهان متکی است. 

به باور مکس فیشر، تحلیل‌گر مسائل چین، اگر بزرگ‌ترین مشتریان چین در اروپا و آسیا ناگهان دچار رکود اقتصادی شوند، این کشور ممکن است «نیمی از بازار صادرات و بخش زیادی از اقتصاد خود را به همراه آن از دست بدهد».  خبر مرتبط جغرافیایِ جدید انرژی جهان؛ دنیا در برابر بحران‌های انرژی مصون شده است؟ | ضربه‌گیران شگفت‌انگیز در برابر شوک‌ تنگه هرمز

ارائه یک خط انرژی به سایر نقاط جهان می‌توانست گامی ضروری برای حفظ اقتصاد خود باشد. این احتمال، برخلاف سایر احتمالات، سکوت چین را توضیح می‌دهد: پکن احتمالاً نمی‌خواهد با صدای بلند به بقیه جهان اعلام کند که در کمک به کاهش شوک‌های نفتی آینده، منافع اقتصادی آشکاری دارد. اهرم موثر پکن بر جهان

انگیزه‌های دقیق پکن در این داستان هرچه که باشد، این کشور منبع قدرت دیگری را که می‌تواند در صحنه جهانی به کار گیرد، نشان داده است. 

تا زمانی که جنگ ایران ادامه داشته باشد، اهرم چین بر قیمت نفت به آن این توانایی را می‌دهد که در یک لحظه درد و رنج عظیمی را به مصرف‌کنندگان آمریکایی و در واقع کل جهان وارد کند. حتی اگر چین چنین تصمیمی نگیرد، همین که می‌تواند این کار را انجام دهد، ممکن است برای اعمال نفوذ بیشتر این کشور بر امور بین‌المللی کافی باشد. 

به گفته جیسون بوردوف، مدیر بنیانگذار مرکز سیاست جهانی انرژی دانشگاه کلمبیا: «طی پنج دهه گذشته، هر زمان که یک شوک نفتی رخ می‌داد، اولین کاری که رئیس جمهور ایالات متحده انجام می‌داد این بود که با ریاض تماس می‌گرفت تا سعودی‌ها را متقاعد به کمک کند. شاید جایی که اکنون همه باید با آن تماس بگیرند، پکن باشد. این موقعیت بسیار قدرتمندی است.» همچنین بخوانید روایت وال استریت ژورنال از بدبینی کاخ سفید به توافق نهایی با تهران | «هدف شماره یک» ترامپ پایین آوردن قیمت انرژی است | زمان به نفع ایران است یا آمریکا؟ پیام تنش نظامی جدید در تنگه هرمز به مذاکرات ایران و آمریکا | مشکل شماره ۲۲ ایران چیست؟ | دست تهران در تنگه ضعیف می‌شود؟ ساداتیان: دو ماه آینده و مذاکرات پیش‌رو اهمیت تعیین‌کننده‌ای خواهد داشت | تفاهم امروز نه پایان اختلافات است و نه تضمین‌کننده توافق نهایی برگ بَرنده ایران در مذاکرات 60 روزه با آمریکا | چه بر سر ذخایر نفتی ایران می‌آید؟ | فرصتی که تهران از آن استفاده کرد