نفت ۹۱ دلاری؛ بحران هرمز به اقتصاد جهان رسید

حسن مرادی، استاد دانشگاه تهران، در گفت‌وگو با خبرنگار هفت صبح با اشاره به کاهش قابل‌توجه صادرات نفت در ماه‌های اخیر، از ظرفیت‌های جایگزین مانند صادرات ریلی به چین و عبور نفتکش‌ها از خط ساحلی کشورهای مختلف خبر داد و گفت: «به‌طور قطع، محاصره دریایی بر صادرات نفت و درآمد ارزی کشور تأثیرگذار است و باعث شده که در چند وقت اخیر، افت قابل‌توجهی در صادرات نفت اتفاق بیفتد، با این حال ایران همچنان می‌تواند صادرات نفت را به اشکال مختلف انجام دهد. یکی از این روش‌ها صادرات از طریق کشورهای همسایه است که دارای زیرساخت‌های ریلی بوده و می‌توانند صادرات نفت به چین را تسهیل کننده، هرچند در سال‌های گذشته چندان مرسوم نبود، اما امکان آن وجود دارد و باید در این زمینه ظرفیت‌سازی شود.» 

مرادی همچنین به استفاده از خط ساحلی کشورها اشاره کرد و گفت: «در حال حاضر، بخشی از نفتکش‌های ایرانی می‌توانند از خط ساحلی کشورهای ساحلی دریای عمان عبور کرده و وارد آب‌های آزاد شوند و به مقصد چین، هند و یا سایر کشورها حرکت کنند. درواقع در حدود ۱۲ مایل حریم ساحلی کشورها، آمریکایی‌ها نمی‌توانند به آن تجاوز کنند. به همین دلیل، راه‌هایی برای صادرات نفت در این مقطع وجود دارد و ایران هم در حال حاضر از این روش‌ها استفاده می‌کند.»

  ذخیره‌سازی روی آب و حفظ سلامت چاه‌ها

مرادی با اشاره به اقدامات ایران برای مدیریت چاه‌های نفت، اظهار داشت: «در حال حاضر، ایران در زمینه کنترل چاه‌های نفت تلاش می‌کند که کمترین آسیب به این چاه‌ها وارد شود. بخشی از نفتی که ایران تولید می‌کند، در مخازن ذخیره‌سازی می‌شود و همین مسئله منجر می‌شود که امکان مدیریت نفت برای زمان بیشتری وجود داشته باشد. از طرف دیگر، بخشی از نفت تولیدی ایران در داخل نفتکش‌ها روی آب ذخیره می‌شود و این موضوع منجر می‌شود که سلامت چاه‌های نفت تا حدودی حفظ شود.»

مرادی به تأثیر افت صادرات نفت بر درآمد ارزی کشور نیز اشاره کرد و گفت: «ایران به دلیل اینکه اقتصادش وابسته به نفت است، افت صادرات نفت می‌تواند در درآمدهای ارزی کشور تاثیر منفی داشته باشد. اما با توجه به اینکه در بودجه سال ۱۴۰۵، قیمت نفت با نرخ پایینی پیش‌بینی شده است و قیمت کنونی فروش نفت بسیار بالاتر از قیمت تعیین‌شده در بودجه است، عملا ایران می‌تواند با نصف صادراتی که در بودجه ۱۴۰۵ پیش‌بینی شده بود، درآمد مورد نظر را تأمین کند.

به همین دلیل، در برابر میزان صادرات نفت، به نظر نمی‌رسد که ایران در موضوع درآمد ارزی مشکل بسیار جدی پیدا کند.»  مرادی همچنین به تلاش‌های ایران برای جبران صادرات اشاره کرد و گفت: «در حال حاضر، ایران تلاش دارد که از مسیرهای کریدورهای تجاری دیگری برای جبران صادرات فرآورده‌های نفتی و صادرات محصولات غیرنفتی استفاده کند. همچنین، موضوع آزادسازی منابع ارزی ایران هم تا حدودی می‌تواند به موضوع تأمین ارز مورد نیاز کشور کمک کند.»

  چاه‌های قدیمی با تعطیلی از دور خارج می‌شوند

در حالی که محاصره دریایی صادرات نفت ایران را با چالش جدی مواجه کرده است، یکی از مهم‌ترین نگرانی‌ها، وضعیت چاه‌های نفت و سلامت آن‌ها در طول دوره توقف فعالیت است.فرشید سیم بر، کارشناس صنعت نفت و استاد دانشگاه، در گفت‌وگو با خبرنگار هفت‌صبح با اشاره به اینکه به‌طور قطع، یکی از مهم‌ترین مسائلی که در رابطه با محاصره دریایی وجود دارد، بحث حفظ سلامت چاه‌های نفت است، گفت:«چاه‌های نفت تا یک ماه قابلیت بسته‌شدن دارند بدون اینکه آسیب جدی به دیواره آن‌ها وارد شود، البته شرایط همه چاه‌های نفت یکسان نیست، قطعا چاه‌های نفتی که در مناطقی مثل مسجدسلیمان و ... وجود دارند، عمر بسیار بالایی دارند و تعطیلی آن‌ها می‌تواند آسیب بسیار جدی به آن‌ها وارد کند. اما در مورد چاه‌های جدید این‌گونه نیست و این چاه‌ها می‌توانند برای بازه زمانی طولانی‌تری فعالیت‌ها را متوقف کنند بدون اینکه آسیب جدی به آن‌ها وارد شود.»

سیم بر با بیان اینکه موضوعی که در رابطه با زمان توقف اهمیت دارد، بحث فشار آب و گاز است که برای استخراج نفت استفاده می‌شود، افزود: «اگر فعالیت چاه نفت متوقف شود، گازی که به همراه نفت قابل استخراج است، از دست می‌رود و می‌سوزد و این مسئله منجر می‌شود که بخشی از سرمایه کشور از دست برود. همچنین راه‌اندازی دوباره چاه‌ها هزینه بالایی دارد.»

وی با اشاره به اینکه زمانی که چاه نفت به‌صورت طبیعی فعالیت می‌کند، گاز همراه با نفت استخراج و قابل بهره‌برداری است، گفت: «در صورتی که کشور به تکنولوژی بالایی دسترسی داشته باشد، می‌تواند همین گاز را به‌صورت مایع ذخیره‌سازی و از آن استفاده کند. در مقطع کنونی، این تکنولوژی در کشور وجود ندارد، اما در برخی از کشورهای پیشرفته این تکنولوژی وجود دارد و برای ذخیره‌سازی گاز استفاده می‌کنند.»

سیم‌بر با اشاره به اینکه مهم‌ترین راهکار برای بهره‌مندی از ذخایر نفت، مذاکرات و توافق است، گفت: «با ادامه محاصره، میزان صادرات نفت بازهم کاهش پیدا می‌کند و این موضوع روی اقتصاد کشور و حتی روی میزان رفاه جامعه تأثیر می‌گذارد. مگر اینکه از مسیرهای دیگر صادرات نفت تقویت شود. از آنجایی که دولت بخشی از اعتباری که از صادرات نفت به دست می‌آورد، برای سرمایه‌گذاری در پروژه‌های عمرانی، زیرساخت‌ها و سایر خدمات توسعه استفاده می‌کند اگر محدود شود توسعه کشور را با چالش مواجه می‌کند.»

سیم‌بر با اشاره به وضعیت بازار نفت، اظهار داشت: «وضعیت بازار نفت نیز به‌گونه‌ای است که صادرات نفت از کشورهای عربی نیز به‌شدت کاهش یافته است. از میزان تقاضا نیز هرچند تا حدودی کنترل شده، اما تقاضا بالاتر از میزان عرضه است. بنابراین، قیمت نفت در یک روند صعودی قرار دارد و هرچقدر که به پاییز و زمستان نزدیک‌تر شویم، این افزایش قیمت قابل‌توجه خواهد بود.» 

وی با اشاره به اینکه این روند صعودی ادامه خواهد داشت مگر اینکه کشورهای غربی برای رفع مشکل با آمریکا فشار وارد کنند و مذاکرات از سر گرفته شود، گفت: «آغاز دور جدید مذاکرات باعث می‌شود که قیمت نفت تعدیل شود. در غیر این صورت، روند کنونی همچنان صعودی خواهد بود.‌»

وی با تاکید بر اینکه افت صادرات نفت زیان قابل‌توجهی برای همه کشورهای منطقه ایجاد کرده است، گفت:«سایر کشورهای عربی منطقه نیز برای صادرات نفت محدودیت‌هایی دارند. این موضوع عاملی خواهد شد که در بلندمدت بازار نفت با یک چالش جدید جدی مواجه شود. از این رو، معادله به‌گونه‌ای است که این فشار اگر همچنان وجود داشته باشد، برای همه کشورهای صادرکننده نفت و حتی کشورهای مصرف‌کننده نفت که مجبور هستند قیمت نفت را با نرخ‌های بالاتر خریداری کنند، بد خواهد بود.»

  صادرات نفت کشورهای عربی در چهار ماهه نخست ۱۴۰۵ زیر ذره‌بین

عربستان سعودی به‌عنوان بزرگ‌ترین صادرکننده نفت اوپک، در چهار ماهه نخست ۱۴۰۵ با کاهش قابل‌توجه صادرات از پایانه‌های شرقی خود (راس تنوره و جبیل) مواجه شده است. بر اساس برآوردهای اولیه، صادرات نفت از این پایانه‌ها که معمولاً حدود ۱۰میلیون بشکه در روز است، در این دوره به‌طور میانگین به حدود ۳.۵ تا ۴میلیون بشکه در روز کاهش یافته است.

دلیل اصلی این کاهش، بسته شدن تنگه هرمز و ناتوانی نفتکش‌ها در عبور از این مسیر و همچنین باب‌المندب است. عربستان برای جبران بخشی از این کاهش، صادرات خود را از طریق کانال سوئز و خطوط لوله‌های زمینی افزایش داده است، اما این مسیرها ظرفیت محدودی دارند و هزینه‌های حمل‌ونقل را به‌طور قابل‌توجهی افزایش داده‌اند. همچنین، کاهش صادرات نفت خام، به کاهش تولید در صنایع پایین‌دستی و کاهش صادرات فرآورده‌های نفتی منجر شده است.

امارات متحده عربی که بخش بزرگی از صادرات نفت خود را از طریق بندر فجیره (واقع در دریای عمان) و از مسیر تنگه هرمز انجام می‌داد، در این چهار ماهه با کاهش شدید صادرات مواجه شده است. صادرات نفت امارات که پیش از جنگ حدود ۲.۵ تا ۳میلیون بشکه در روز بود، در این دوره به حدود ۱.۵میلیون بشکه در روز کاهش یافته است. بندر فجیره که به‌عنوان تنها روزنه صادرات امارات در خارج از تنگه هرمز محسوب می‌شود، با محدودیت ظرفیت مواجه است و نمی‌تواند پاسخگوی حجم کامل صادرات باشد. علاوه بر این، افزایش هزینه‌های بیمه و حمل‌ونقل، صادرات امارات را گران‌تر کرده و قدرت رقابتی آن را کاهش داده است.

کویت و قطر که تقریباً به‌طور کامل به صادرات از طریق تنگه هرمز وابسته هستند، در چهار ماهه نخست ۱۴۰۵ با کاهش شدید صادرات مواجه شده‌اند. صادرات نفت کویت که پیش از جنگ حدود ۲میلیون بشکه در روز بود، در این دوره به حدود یک میلیون بشکه در روز کاهش یافته است. قطر نیز که صادرات گاز طبیعی مایع (LNG) خود را از طریق تنگه هرمز انجام می‌داد، با کاهش قابل‌توجه صادرات مواجه شده است. این دو کشور برای جبران بخشی از این کاهش، به استفاده از ذخایر داخلی و افزایش ذخیره‌سازی روی آورده‌اند، اما این راه‌حل‌ها موقتی هستند و نمی‌توانند جایگزین صادرات منظم شوند.

عراق یکی از معدود کشورهایی است که در چهار ماهه نخست ۱۴۰۵ توانسته صادرات نفت خود را از طریق خط لوله انجام دهد. یعنی بخشی از صادرات نفت عراق از طریق خطوط لوله به ترکیه و مدیترانه انجام می‌شود، به همین دلیل با کاهش حدود ۷۵درصدی مواجه شده است، اما همچنان در سطح قابل‌قبولی باقی مانده است. با این حال، افزایش هزینه‌های حمل‌ونقل و بیمه، سودآوری صادرات عراق را کاهش داده است. عراق همچنین توانسته است با همکاری ایران، بخشی از نفت خود را ازطریق مسیرهای جایگزین صادر کند.

  شکست محاصره دریایی زیر فشار قیمت نفت

مرادی با بیان اینکه یکی از مهم‌ترین موضوعات در رابطه با ادامه محاصره دریایی، افزایش قیمت نفت است، گفت: «در مقطع کنونی، تنگه هرمز بسته است و کشورهای صادرکننده نفت در خلیج‌فارس امکان صادرات نفت ندارند. تنها عربستان از طریق کانال سوئز و امارات از طریق بندر فجیره در دریای عمان، بخش جزئی از نفت خود را صادرات می‌کنند.»

به‌گفته او، ناترازی میزان صادرات نفت به نسبت تقاضا قابل‌توجه است و از آنجایی که در زمان جنگ، بسیاری از کشورها ذخایر نفت خود را استفاده کردند و در مقطع کنونی باید این ظرفیت را دوباره پر کنند. این مسئله منجر می‌شود که ناترازی عرضه نفت بسیار به چشم بیاید و در نهایت قیمت نفت در یک روند صعودی قرار گیرد.» مرادی با اشاره به اینکه افزایش قیمت نفت به‌تدریج تداوم پیدا می‌کند، گفت: «کشورهایی که متحد آمریکا هستند، تحت تأثیر سیاست‌های او قرار گرفته و قطعاً هزینه‌های این کشورها برای تامین انرژی بالا می‌رود که در قالب تورم در سبد معیشت خانواده‌ها نمایش داده می‌شود. به همین دلیل، پیش‌بینی می‌شود این موضوع محاصره دریایی در بلندمدت امکان‌پذیر نیست.