آزمون منطقه؛ از تماشاچی جنگ تا میانجی صلح

به نظر می‌رسد مهم‌ترین تحول در این مرحله، نه صرفا جابه‌جایی پیام‌ها میان تهران و واشنگتن، بلکه ورود فعال‌تر بازیگران منطقه‌ای به معادله جنگ و صلح است؛ بازیگرانی که به‌تدریج دریافته‌اند نمی‌توانند امنیت خود را در خلأ و جدا از سرنوشت تحولات پیرامونی تعریف کنند. در واقع، جنگ ایران و آمریکا به نقطه‌ای رسیده که هزینه‌های آن دیگر در محدوده جغرافیایی دو کشور باقی نمانده و به حوزه‌های انرژی، تجارت، امنیت دریایی، سرمایه‌گذاری، زنجیره تامین و حتی چشم‌انداز توسعه اقتصادی کشورهای همسایه سرایت کرده است. تنگه هرمز و دریای سرخ، امنیت زیرساخت‌های نفتی و بندری، حضور نظامی قدرت‌های فرامنطقه‌ای و احتمال گسترش دامنه درگیری، مجموعه‌ای از متغیرهای به‌هم‌پیوسته را شکل داده‌اند که هیچ‌یک از کشورهای منطقه قادر نیستند نسبت به آنها بی‌تفاوت باشند. بنابراین، مساله اصلی برای قدرت‌های منطقه‌ای صرفا جلوگیری از حمله مجدد به ایران یا کاهش تنش میان تهران و واشنگتن نیست، بلکه جلوگیری از شکل‌گیری یک چرخه بی‌ثباتی است که می‌تواند بنیان‌های توسعه و برنامه‌های بلندمدت اقتصادی آنها را با اختلال مواجه کند.

از این منظر، تحرکات اخیر عربستان، ترکیه، پاکستان و مصر اهمیت ویژه‌ای دارد. سفر مقام‌های ارشد سعودی، پاکستانی و ترکی به تهران در ۲۶ اکتبر و برگزاری نشست وزیران خارجه این چهار کشور در استانبول در ۲۳ اکتبر، نشان‌دهنده تلاش برای تبدیل نگرانی‌های پراکنده به نوعی هماهنگی سیاسی و امنیتی است. در بیانیه مشترک این نشست نیز بر ضرورت حل‌وفصل منازعات از مسیر دیپلماسی، جلوگیری از تشدید تنش و حفظ امنیت خطوط کشتیرانی تاکید شده است. امارات نیز به‌واسطه آسیب‌پذیری زیرساخت‌های اقتصادی و دریایی خود در برابر گسترش جنگ، بخشی از معادله امنیتی جدید خلیج‌فارس محسوب می‌شود. البته نباید تفاوت منافع و محاسبات این کشورها را نادیده گرفت؛ عربستان بیش از هر چیز نگران امنیت زیرساخت‌های حیاتی و چشم‌انداز توسعه خود است، ترکیه به دنبال جلوگیری از بی‌ثباتی در محیط پیرامونی و حفظ نقش منطقه‌ای خود است و پاکستان نیز با توجه به پیوندهای جغرافیایی، امنیتی و اقتصادی با ایران و کشورهای عربی، انگیزه قابل‌توجهی برای مهار بحران دارد. …