چرا توسعه در ایران از «توپخانه» آغاز شد؟ / بازخوانی یک شکست

  «نخستین تکانه بیداری نخبگان ایرانی برای حرکت به سوی تغییر و نوسازی، حاصل مباحثات نظری یا رویارویی‌های فرهنگی و تجاری نبود، بلکه از دل فاجعه و تکانه نظامی بیرون آمد. همان‌طور که دیگران نیز آوردند، اساساً آشنایی ما با دنیای جدید و مدرنیته غربی از طریق مواجهه نظامی بود؛ آن‌هم مواجهه‌ای با طعم بسیار تلخ شکست در برابر ارتش روسیه تزاری. تا پیش از جنگ‌های ایران و روسیه، ساختار دفاعی و نظامی ایران بر پایه نیروهای ایلاتی، شجاعت‌های فردی و سوارکاران سنتی استوار بود. اما در رویارویی با ارتش منظم روسیه که مجهز به توپخانه علمی، انضباط سازمانی و تاکتیک‌های جدید جنگی بود، این ساختار کهن به سختی فروپاشید. انعقاد عهدنامه گلستان (۱۸۱۳ میلادی) و از دست رفتن بخش‌های وسیعی از قفقاز، این حقیقت تلخ را بر نخبگان آگاه وقت آشکار ساخت که ابزارهای سنتی دیگر توان حفظ تمامیت ارضی کشور را ندارند.» …