درس‌نامه میرزا صالح از مدرنیته / مذهب و صنعت شریک یکدیگرند؟

محصلان ایرانی در برخورد با انگلستان اوایل قرن نوزدهم، با تصویر غیرمنتظره‌ای از جهان غرب روبه‌رو شدند. برخلاف تصور مدرن امروز که توسعه را حاصل گسست کامل از دین می‌داند، میرزا صالح شیرازی در مشاهدات خود نکته‌ای کلیدی را دریافت و ثبت کرد: او دریافته بود که «در آن نواحی، مذهب و صنعت شریک یکدیگر هستند.» (صفحه ۲۰۹). در آن دوران، توسعه و نوگرایی صنعتی غرب اتفاقاً ریشه در درخواستی داشت که تبشیری‌ها برای تولید انبوه کتاب‌های مقدس داشتند. ضرورت تکثیر انجیل و متون دینی، موتور محرک توسعه صنعت چاپ، کارخانه‌های کاغذسازی و ماشین‌آلات وابسته بود. محصلان با دیدن این پیوند دریافتند اگر بناست دستاوردهای اقتصادی و سیاسی انگلستان را درک کرده و به ایران منتقل کنند، شناختِ دین انگلیسی اهمیت بالایی دارد؛ چرا که دانش هنوز راه خود را از دین جدا نکرده بود. برای نمونه، در اوایل قرن نوزدهم حدود دو سوم فارغ‌التحصیلان دانشگاه آکسفورد به کار در کلیسا مشغول می‌شدند و برای ورود به دانشگاه باید به ۳۹ اصل کلیسای انگلیکن قسم می‌خوردند. حتی در سال‌های قبل از حضور آنها، آکسفورد دانشجویی را صرفاً به خاطر نوشتن مقاله‌ای درباره «ضرورت خدا‌ناباوری» اخراج کرده بود. در این عصر، کلیسا استادان را منصوب می‌کرد و دین، نه مانع، بلکه نهاد پشتیبان و سازمان‌دهنده نشرعلم، تأسیس کارخانه‌های کاغذسازی و انتشار کتاب بود.

با اینکه عباس میرزا محصلان را برای جست‌وجوی «دانش محض» فرستاده بود، اما آموزش آنها در انگلستان آشکارا رنگ و بوی مسیحی به خود گرفت؛ چرا که استادان و مبلغان تبشیری انگلستان بیشتر مشتاق تغییر دین این مسلمانان بودند تا کمک به آنها برای دفاع از کشورشان در برابر روسیه.اما در این مواجهه، محصلان ایرانی منفعل نبودند. آنها نشان دادند که الهیات – چه اسلامی و چه غیرآن – ابزاری تطبیق‌پذیر است. محصلان به جای تسلیم شدن به احکام و قرائت‌های مبلغان مسیحی، تفسیرهای متکثر و متناسب خودشان را از اسلام ارائه می‌دادند. …