چشم نخوری!

به گزارش ایسنا، حتی در برخی خانه‌ها هم هنوز به محض رفتنِ مهمان یا بازگشت از یک جمع دوستانه، اسپند دود می‌کنند و مهره‌های سفید و آبی‌رنگ «چشم‌نظر» به آینه خودروها، لباس کودکان یا گوشه‌ای از وسایل خانه آویزان است؛ کارهایی که نشان می‌دهد هنوز هم تلاش برای «چشم نخوردن» مهم است. البته برای گروهی این کار بخشی از رسم خانوادگی است؛ دیگری با جدیت به اثر چشم‌زخم باور دارد و فردی هم ممکن است بی‌آنکه اعتقاد محکمی داشته باشد، هنگام تعریف کردن از یک اتفاق خوب، ناخودآگاه بگوید «بزنم به تخته». آنچه این رفتارهای متفاوت را به هم ربط می‌دهد، نگرانی از این است که، مبادا چیزی که به دست آورده‌ایم، با دیده شدن و حرف زدن درباره آن، از دست برود.

سابقه تاریخی «چشم‌زخم»

مروری بر نمونه‌های مربوط به «چشم‌زخم»، از واژه‌هایی که در متون کهن برای توصیف چشمِ بد به کار رفته تا رسم‌هایی مانند دود کردن اسفند و آویختن مهره، نشان می‌دهد که این باور در دوره‌های مختلف به شکل‌های گوناگون بیان شده است. از واژه‌هایی در متون اوستایی و پهلوی که برای توصیف «بدچشم» و «چشم‌زننده» به کار رفته‌اند تا شعر شاعران فارسی‌زبان و روایت‌های تاریخی همه بر این موضوع تاکید دارند.

در متون اوستایی، تعبیرهایی درباره بدچشمی دیده می‌شود و در متون پهلوی نیز واژه‌هایی با همین معنا به کار رفته‌اند. این سابقه نشان می‌دهد که مفهوم چشم بد در سنت‌های زبانی و فرهنگی ایران قدمتی طولانی دارد. در شعر فارسی نیز این باور فقط در قالب اشاره‌ای گذرا مطرح نشده است. فردوسی در بیتی می‌گوید: «ندانم چه چشم بد آمد بر اوی / چرا پژمرید آن چو گلبرگ روی»؛ در اینجا پژمردگی و دگرگونی حال یک شخص با چشم بد پیوند می‌خورد. در شعر حافظ هم چشم بد در کنار دعا قرار می‌گیرد؛ چنان‌که شاعر از خدا می‌خواهد فرد را از آسیب آن دور نگه دارد.

چشم خوردن چگونه است؟!

در تعریف سنتی «چشم‌زخم»، نگاه دیگران می‌تواند به فرد یا چیزی که به او تعلق دارد آسیب برساند. این نگاه البته همیشه از دشمنی آشکار نمی‌آید. گاهی حسرت، گاهی تحسین بیش از اندازه و حتی گاهی علاقه شدید نیز در توضیح آن قرار می‌گیرد. در چنین برداشتی، کسی که چشم می‌زند همیشه غریبه نیست؛ ممکن است دوست، خویشاوند، همسایه یا حتی یکی از اعضای خانواده باشد.  …