ممکن است ساعتها طول بکشد تا به خواب بروند یا با کوچکترین صدا چند بار از خواب بیدار شوند. دانشمندان برای این وضعیت نام مشخصی دارند: «اثر شب اول».
پژوهشهای مربوط به خواب نشان میدهد تغییر محل استراحت میتواند حتی در افرادی که به طور معمول مشکل بیخوابی ندارند، کیفیت خواب را کاهش دهد. رابینسون لئونی، مدیر فروش یک شرکت فناوری که ماهانه برای مأموریتهای کاری سفر میکند، میگوید این مسئله تقریبا در هر سفر برای او تکرار میشود. او در خانه حدود هفت ساعت میخوابد، اما دادههای ساعت هوشمندش در سفر اغلب تنها پنج ساعت خواب را ثبت میکنند. به گفته او، حتی تشک مناسب، اتاق آرام یا استفاده از گوشگیر هم مانع بیدار شدنهای مکرر او در طول شب نمیشود.
مغزی که هنوز به محیط اعتماد ندارد
متخصصان خواب میگویند «اثر شب اول» تنها یک احساس ذهنی نیست، بلکه در مطالعات علمی نیز مشاهده شده است. آنا ویک، پژوهشگر ارشد خواب در دانشگاه فرایبورگ، توضیح میدهد که مغز در نخستین شب اقامت در محیطی ناآشنا، بهطور کامل از حالت مراقبت خارج نمیشود. به بیان سادهتر، بخشی از مغز همچنان محیط را زیر نظر دارد تا مطمئن شود خطری وجود ندارد.
احمد مایلی، استاد روانپزشکی و پژوهشگر خواب در دانشگاه پیتسبورگ، معتقد است اغلب مردم درجاتی از این پدیده را تجربه میکنند، حتی اگر صبح روز بعد دلیل خستگی خود را ندانند. بررسیها نشان میدهد افراد در یک محیط تازه، بهطور میانگین ۲۰ تا ۳۰ دقیقه کمتر از شبهای عادی میخوابند. در برخی مطالعات نیز مشاهده شده بخشهایی از مغز، بهویژه ناحیه پیشانی که با خواب عمیق ارتباط دارد، در شب نخست فعالیت بیشتری دارد.
این واکنش احتمالا ریشهای تکاملی دارد. در دورههایی که انسانها برای یافتن غذا یا دوری از خطر مرتب محل زندگی خود را تغییر میدادند، خواب عمیق در یک مکان ناشناخته میتوانست مخاطرهآمیز باشد. بنابراین، مغز شاید یاد گرفته باشد در نخستین شب حضور در فضایی تازه، بخشی از هوشیاری خود را حفظ کند.
فقط ناآشنایی مقصر نیست
البته محیط تازه تنها عامل اختلال خواب نیست. سفر، حتی بدون تغییر ساعت رسمی، میتواند برنامه طبیعی بدن را به هم بزند. نور خیابان، صدای آسانسور یا ترافیک، دمای متفاوت اتاق، تشک ناآشنا، صدای دستگاههای الکترونیکی و اضطراب ناشی از یک جلسه کاری یا دیدار خانوادگی، همگی میتوانند خواب را سبکتر کنند.
به گفته پژوهشگران، کودکان، نوجوانان و سالمندان بیشتر ممکن است تحت تأثیر این وضعیت قرار گیرند؛ در حالی که افراد در دهه ۲۰ زندگی معمولا سازگاری بیشتری نشان میدهند. با این حال، خبر امیدوارکننده آن است که اثر شب اول اغلب موقتی است و مغز پس از یک شب، آرامآرام محیط تازه را امنتر ارزیابی میکند.
چگونه شب اول را بهتر پشت سر بگذاریم؟
لیزا اشتراوس، روانشناس حوزه اختلالات خواب، توصیه میکند افراد در سفر نیز تا جای ممکن برنامه همیشگی خواب خود را حفظ کنند: اتاق را تاریک و خنک نگه دارند، پیش از خواب کمتر سراغ تلفن همراه بروند و ساعت خوابشان را بهطور ناگهانی تغییر ندهند. خواندن کتاب، همراه داشتن بالش یا پتوی آشنا و صرف زمانی آرام در تخت تازه نیز میتواند به مغز برای پذیرش محیط جدید کمک کند.
کارشناسان تأکید دارند یک شب خواب ضعیف معمولا نگرانکننده نیست. اما اگر فردا قرار مهمی در پیش است، بهترین راهکار ساده است: یک روز زودتر به مقصد برسید تا مغز فرصت کند نگهبانی شبانهاش را کنار بگذارد.
