[محمدعلی مهتدی] سوریه؛ میدان تقابل ترکیه و رژیم صهیونیستی

این پرسش را نمی‌توان نادیده گرفت که چرا رژیم صهیونیستی باید نسبت به حضور نظامی ترکیه در ادلب تا این اندازه حساس باشد؟

  ترکیه و اسرائیل روابط رسمی و پیچیده‌ای دارند. در دو دهه گذشته این روابط بارها میان همکاری و تنش در نوسان بوده است؛ از برخورد لفظی رجب طیب اردوغان با شیمون پرز گرفته تا ماجرای کشتی مرمره. با این حال، ترکیه عضو ناتو است و در دوره‌های مختلف، همکاری‌های امنیتی و نظامی میان دو طرف وجود داشته است.

 بنابراین، مسئله امروز را نمی‌توان صرفاً در چارچوب اختلافات سیاسی اردوغان و نتانیاهو تحلیل کرد؛ آنچه در سوریه در حال شکل‌گیری است، برخورد دو محاسبه راهبردی است.

  نکته پارادوکسیکال ماجرا اینجاست که سقوط بشار اسد که ترکیه در تحقق آن نقش مهمی داشت، بیش از آنکه به تقویت موقعیت ترکیه منجر شود، فضای جدیدی برای اسرائیل ایجاد کرد. ارتش صهیونیستی پس از سقوط اسد بخش‌هایی از جنوب سوریه، از جمله مناطق قنیطره و جبل‌الشیخ را در اختیار گرفت و با حملات گسترده، زیرساخت‌های نظامی ارتش سوریه را منهدم کرد. 

در همین چارچوب، طرح موسوم به «کریدور داوود» نیز اهمیت پیدا کرده است؛ طرحی که می‌تواند عمق راهبردی رژیم صهیونیستی را در داخل سوریه افزایش دهد و آن را به سواحل رود فرات برساند.

  رژیم صهیونیستی اکنون با یک سیاست دوگانه در سوریه حرکت می‌کند: از یک سو اجازه نمی‌دهد دولت احمد الشرع حاکمیت مؤثر خود را بر سراسر خاک سوریه اعمال کند و از سوی دیگر،  نمی‌خواهد ترکیه به قدرت مسلط نظامی خارجی در سوریه تبدیل شود. این نکته اهمیت زیادی دارد.

رژیم ممکن است با دولت جدید سوریه مشکلاتی داشته باشد، اما حضور نظامی گسترده ترکیه در سوریه را مسئله‌ای به مراتب حساس‌تر می بیند، زیرا ترکیه برخلاف دولت ضعیف و وابسته دمشق، یک قدرت منطقه‌ای، عضو ناتو و دارای ارتشی قدرتمند و حضور مستقیم در جغرافیای سوریه است.

  اظهارات اخیر ایال زمیر، رئیس ستاد ارتش صهیونیستی درباره ایجاد یک منطقه دفاعی با عمق حدود ۴۰ کیلومتر در جنوب سوریه از شهردرعا تا حومه دمشق، نشان می‌دهد رژیم صرفاً به عملیات مقطعی فکر نمی‌کند و درصدد تثبیت یک وضعیت ژئوپلیتیکی جدید در سوریه است. 

گزارش‌های رسانه‌های عبری درباره زیر نظر گرفتن فعالیت‌های ترکیه حتی در حوزه دریایی نیز نشان می‌دهد نگرانی تل‌آویو از آنکارا صرفاً محدود به مرزهای زمینی سوریه نیست.

   در چنین شرایطی، پرسش اصلی این است: آیا ترکیه و اسرائیل در سوریه به سوی یک رویارویی نظامی پیش می‌روند؟ آنکارا ظاهراً هنوز نمی‌خواهد وارد چنین رویارویی شود. ریاست جمهوری ترکیه اعلام کرده است در دامی که نتانیاهو برای ترکیه در سوریه پهن کرده گرفتار نخواهد شد. این موضع نشان می‌دهد اردوغان به خوبی از هزینه‌های درگیری مستقیم با اسرائیل آگاه است. 

ترکیه نمی‌خواهد سوریه به میدان جنگ دیگری تبدیل شود که در آن همزمان با مسائل کردها، روسیه، آمریکا و تحولات داخلی سوریه، ناچار شود با اسرائیل نیز وارد تقابل مستقیم شود. اما از سوی دیگر، رژیم صهیونیستی نیز از محدودیت‌های ترکیه آگاه است و به نظر می‌رسد همین محاسبه، دست آن را برای ادامه اقداماتش باز گذاشته است.

  مسئله در نهایت به یک سؤال ساده اما تعیین‌کننده بازمی‌گردد: ترکیه تا کجا می‌تواند گسترش حضور و نفوذ اسرائیل در سوریه را تحمل کند؟ اگر رژیم صهیونیستی صرفاً بخواهد از نزدیک شدن نیروهای ترکیه به مناطق حساس جنوب سوریه جلوگیری کند، ممکن است دو طرف بتوانند از برخورد مستقیم اجتناب کنند، اما اگر تل‌آویو بخواهد حضور نظامی ترکیه را در سراسر سوریه محدود کند، یا آنکارا احساس کند که اسرائیل عملاً مانع تحقق اهداف راهبردی ترکیه در سوریه شده است، معادله تغییر خواهد کرد. 

در آن صورت، فرودگاه ابوالظهور شاید نه یک حادثه منفرد، بلکه نخستین علامت یک رقابت بزرگ‌تر باشد؛ رقابت بر سر اینکه چه کسی آینده سوریه را شکل خواهد داد.

  سوریه پس از سقوط اسد وارد مرحله‌ای شده که در آن، خلأ قدرت دیگر فقط میان بازیگران داخلی تقسیم نمی‌شود. اکنون قدرت‌های منطقه ای نیز در حال ترسیم خطوط نفوذ خود هستند. در یک سوی این معادله، ترکیه قرار دارد که سوریه را بخشی از عمق راهبردی خود می‌داند و در سوی دیگر، اسرائیل که می‌کوشد با بهره‌گیری از خلأ قدرت، ترتیبات امنیتی و جغرافیایی تازه‌ای را بر سوریه تحمیل کند .

 بنابراین، سؤال واقعی شاید این نباشد که آیا ترکیه و اسرائیل امروز در آستانه جنگ هستند یا نه؟ تا کنون دو طرف مواضع تندی علیه یکدیگر گرفته اند. دستگاه قضایی ترکیه حکم بازداشت نتانیاهو را صادر کرده و خواستار بازداشت او شده است. در مقابل، دفتر نتانیاهو مدعی شده که ترکیه در پی ایجاد بی ثباتی در منطقه است و این رژیم با هرگونه تهدید امنیتی علیه خود قاطعانه برخورد خواهد کرد.

 لذا سؤال مهم‌تر این است که آستانه تحمل هر یک از آنها کجاست؟ اگر این آستانه شکسته شود، سوریه می‌تواند از میدان رقابت نیابتی قدرت‌ها به صحنه برخورد مستقیم دو قدرت نظامی منطقه تبدیل شود؛ سناریویی که اردوغان و نتانیاهو هر دو احتمالاً ترجیح می‌دهند از آن اجتناب کنند، اما رفتارهایشان در سوریه ممکن است روزبه‌روز آنها را به آن نزدیک‌تر کند.