آغاز عملیات ساخت ۱۰ مجتمع آموزشی آیندهمحور در پایتخت، نخستین گام این رویکرد تازه است؛ پروژههایی که قرار است با عبور از نگاه صرفاً کالبدی به مدرسه، فضاهایی را شکل دهند که آموزش، فناوری و ارتباط با جامعه محلی را در کنار هم قرار میدهد. این مراسم در دارالشهدای تهران و با حضور رئیسجمهور، شهردار تهران، استاندار تهران و جمعی از مدیران شهری برگزار شد؛ آغاز طرحی که در قالب ساخت ۸۰ مجتمع آموزشی در مناطق مختلف پایتخت دنبال میشود.
براساس این برنامه، مجتمعهای آموزشی جدید قرار است در مناطقی که با تراکم جمعیتی و کمبود سرانه آموزشی بیشتری روبهرو هستند، ساخته شوند و علاوه بر پاسخ به نیازهای آموزشی، نقشی فراتر از یک فضای آموزشی ایفا کنند.
حرکت لاکپشتی ما را از جهان عقب میاندازد
صبح روز گذشته، در آیین خشتگذاری همزمان ۱۰مجتمع آموزشی آیندهمحور، مسعود پزشکیان، رئیسجمهور، ضرورت تغییر نگاه به نظام آموزشی و حرکت همگام با تحولات جهانی را یادآوری کرد؛ تغییری که به گفته او نباید تنها به ساخت فضاهای آموزشی محدود شود و باید کیفیت آموزش و روشهای یادگیری را نیز دربر بگیرد. پزشکیان با اشاره به فاصله میان وضعیت موجود و شرایط مطلوب، گفت: «میان آنچه هست و آنچه باید باشد، فاصله بسیاری وجود دارد، اما با نهایت تلاش و همافزایی میتوان به دستاوردهای بزرگی رسید.»
رئیسجمهور با طرح این پرسش که چرا نباید نظام آموزشی ایران همگام با استانداردهای روز جهان حرکت کند، تصریح کرد: «امروز دنیا با شتابی بیسابقه در حال تغییر است و اگر حرکتمان لاکپشتی و توأم با تأخیر باشد، از قافله جهانی بازخواهیم ماند.»
او ادامه داد که دانشآموزان باید از روشهای آموزشی و مهارتی متناسب با نیازهای روز بهرهمند شوند تا ظرفیتها و استعدادهای آنان به درستی شکوفا شود.
پزشکیان در بخش دیگری از صحبتهای خود، نهضت توسعه عدالت آموزشی را فراتر از ساخت ساختمانهای آموزشی دانست: «هدف، ایجاد بستری برای آموزش باکیفیت، مدیریت کارآمد و استفاده از روشهای نوین است.» او افزود: «هدف ما فقط ساختن بنا نیست، بلکه ایجاد بستری برای آموزش باکیفیت، همراه با مدیریت اقتصادی کارآمد و روشهای نوین است.» رئیسجمهور همچنین عدالت آموزشی را یکی از محورهای اصلی این مسیر عنوان کرد: «کیفیت آموزش نباید محدود به گروه خاصی از جامعه باشد، بلکه همه دانشآموزان در نقاط مختلف کشور باید از فرصتهای برابر برای رشد و یادگیری برخوردار شوند.»
مدرسههایی فراتر از نیمکت و کلاس
در ادامه این مراسم، علیرضا زاکانی، شهردار تهران، از آغاز الگویی تازه در ساخت فضاهای آموزشی سخن گفت؛ الگویی که قرار است با همراهی شهرداری، وزارت آموزشوپرورش و دیگر مجموعههای مرتبط، فصل جدیدی در توسعه مدارس پایتخت رقم بزند.
زاکانی در این مراسم، آغاز این پروژهها را فراتر از شروع یک عملیات عمرانی دانست و آن را شروع یک نگاه متفاوت به آینده آموزش در شهر تهران توصیف کرد: «امروز برای بنده روز بسیار مهمی است، چراکه آغاز یک رویکرد جدید محسوب میشود. در این رویکرد جدید با یک نگاه آیندهمحور صاحب مجتمعهای بزرگ آموزشی خواهیم شد.» شهردار تهران توضیح داد که در این مدل جدید، مدرسه قرار نیست تنها به کلاسهای درس محدود شود، بلکه باید مجموعهای از نیازهای آموزشی، تربیتی و اجتماعی دانشآموزان را در کنار هم پاسخ دهد: «در طراحی این مجتمعها تلاش شده ظرفیتهایی که میتواند در اختیار دانشآموزان، معلمان و خانوادهها قرار بگیرد، همزمان دیده شود.»
زاکانی با اشاره به ویژگی این مجتمعها گفت: «در این مجتمعها تمام ابعاد با توجه به رشد اجتماعی افراد در نظر گرفته شده است.» او همچنین از پیوند این فضاهای آموزشی با محیط اطراف، صحبت به میان آورد؛ مجتمعهایی که قرار است ارتباط بیشتری با محله برقرار کنند و بخشی از ظرفیت اجتماعی هر منطقه باشند.
۴۵۰ مجتمع در نقشه آموزشی تهران
پشتوانه این رویکرد تازه، برنامهای گستردهتر برای توسعه فضاهای آموزشی در پایتخت است. زاکانی با اشاره به شرایط فعلی مدارس پایتخت گفت: «از دو هزار و ۸۰۰ مدرسه در تهران بخش زیادی رو به فرسودگی میروند.» او ادامه داد: «ما در هدفگذاری با وزیر آموزشوپرورش، ساخت ۴۵۰ مجتمع آموزشی بزرگ را مدنظر قرار دادیم و اعلام کردهایم که نگهداشت آن را نیز خودمان انجام دهیم تا آموزشوپرورش اساساً درگیر کالبد ساختمان نشود.» براساس این برنامه، قرار است بخشی از مسئولیتهای مرتبط با ساخت و نگهداری فضاهای آموزشی برعهده مدیریت شهری قرار گیرد تا آموزشوپرورش بتواند تمرکز بیشتری بر مأموریت اصلی خود یعنی آموزش و تربیت دانشآموزان داشته باشد.
اما اجرای این برنامه قرار نیست یکباره اتفاق بیفتد. شهردار تهران از اولویتبندی پروژهها خبر داد و گفت از میان ۴۵۰ مجتمع پیشبینیشده، ۸۰ مجتمع در مرحله نخست مورد توجه قرار گرفتهاند. از این تعداد نیز، ساخت ۱۰ پروژه اکنون آغاز شده و مابقی آن بنابر اعلام وزارت آموزشوپرورش و اقتضا و نیاز موجود ساخته خواهد شد.»
قرار است این مجتمعها پس از تکمیل در اختیار آموزشوپرورش قرار بگیرند تا متناسب با نیاز مناطق مختلف، بهرهبرداری شود.
مدرسهای که بخشی از محله میشود
یکی از بخشهای مهم صحبتهای شهردار تهران اما، مربوط به تغییر نگاه در طراحی مدارس بود؛ تغییری که قرار است مدرسه را از یک فضای جدا از شهر، به بخشی از هویت محله تبدیل کند. زاکانی در این باره گفت: «هویت اثرگذار محلهای و الگوی معماری جدید در هر محله برای ساخت مدارس مورد توجه بوده است.»
بر همین اساس، در طراحی مجتمعهای آموزشی جدید تلاش شده ویژگیهای هر منطقه و نیازهای اجتماعی آن نیز مورد توجه قرار گیرد؛ موضوعی که میتواند نقش مدارس را در محلات پررنگتر کند.
شهردار تهران این پروژه را نتیجه همکاری میان مدیریت شهری و مجموعههای آموزشی کشور دانست و گفت: «هماهنگی میان شهرداری، وزارت آموزشوپرورش و استانداری تهران زمینه آغاز این مسیر را فراهم کرده است.»
زاکانی همچنین خواستار تداوم همراهی دستگاههای مختلف برای اجرای پروژههای پیشرو شد و ابراز امیدواری کرد که این طرح در آینده، یک الگو برای شهرهای دیگر در ساخت مجتمعهای آموزشی شود.
۱۰ هزار کلاس درس، کمبود داشتیم
محمدصادق معتمدیان، استاندار تهران، نیز با حضور در این مراسم، از برنامه گسترده برای جبران کمبود فضاهای آموزشی در پایتخت و استان تهران سخن گفت؛ برنامهای که قرار است با مشارکت دستگاههای مختلف، بخشی از فاصله موجود میان نیازهای آموزشی و ظرفیتهای فعلی مدارس را کاهش دهد. معتمدیان با قدردانی از نقش شهرداری تهران در پیشبرد نهضت توسعه عدالت آموزشی، گفت که برای رفع کمبودهای آموزشی، مشارکت مجموعههای مختلف در سطح استان شکل گرفته است. او توضیح داد: «۶۲۸مدرسه در سراسر استان بررسی شد تا ناترازی ۱۰هزار کلاس درس که داشتیم با بسیج همه امکانات برطرف شود.»
استاندار تهران از ورود شهرداریها، انبوهسازان و دستگاههای مختلف به فرآیند ساخت مدرسه خبر داد: «بیش از ۵۶ مدرسه ۱۲ کلاسه توسط شهرداریهای استان در حال احداث است که بخشی از آنها انجام شده است.» به گفته او، ۱۵ مدرسه ۱۵ کلاسه نیز توسط انبوهسازان در حال ساخت است و بخشی از فضاهای آموزشی که در اختیار برخی دستگاهها قرار داشت، در مسیر بازگشت به آموزشوپرورش قرار گرفته است.
معتمدیان در ادامه، تصویری از روند توسعه فضاهای آموزشی در ماههای گذشته ارائه کرد: «از سال گذشته ۱۵۰۰ کلاس آماده استفاده شد.» او همچنین از افتتاح ۱۰۳ مدرسه با هزار و ۳۰۰ کلاس درس در هفته دولت خبر داد و اعلام کرد عملیات ساخت ۱۹۷ مدرسه نیز آغاز شده است.
تهران در مسیر جبران عقبماندگی آموزشی
استاندار تهران در بخش دیگری از صحبتهای خود، با اشاره به تغییر جایگاه این استان در شاخص سرانه آموزشی گفت: «سرانه آموزشی استان تهران در ابتدای این دولت، ۵/۲۸ متر بود که تاکنون به ۵/۷۹ متر رسیده است.» او افزود: «تهران پیش از این در رتبه بیستوهشتم قرار داشت و اکنون با هفت پله بهبود، به جایگاه بیستویکم رسیده است.»
معتمدیان همچنین از همکاری با شهرداری تهران برای ساخت ۸۰ مجتمع آموزشی در مناطق پرتراکم پایتخت خبر داد و درباره جزئیات آن توضیح داد: «این طرح در مناطقی مانند ۱۵، ۱۷، ۱۸، ۱۹، ۲۰ و ۲۲ در حال اجراست؛ مناطقی که به دلیل رشد جمعیت و تراکم ساختمانی، نیاز بیشتری به توسعه فضاهای آموزشی دارند.»
او در ادامه به وضعیت مدارس فرسوده تهران اشاره کرد و گفت: «۸۰۴ مدرسه فرسوده و تخریبی در تهران داریم که نیازمند نوسازی هستند.» استاندار تهران با اشاره به ظرفیتهای موجود برای تأمین منابع این حوزه، افزود: «خوشبختانه برای اعتبار و منبع مشکلی وجود ندارد.»
معتمدیان در پایان، از واگذاری زمینهای جدید به آموزشوپرورش بهعنوان یکی از ظرفیتهای توسعه مدارس یاد کرد: «در همین مدت بیش از ۶۰۰ هزار مترمربع زمین به این مجموعه تحویل شده است؛ ظرفیتی که میتواند مسیر ساخت مدارس جدید در مناطق نیازمند را هموارتر کند.»
مدرسهسازی با نگاه به آینده
علیرضا کاظمی، وزیر آموزشوپرورش، نیز در ادامه این مراسم، از همکاری مدیریت شهری تهران در مسیر توسعه فضاهای آموزشی قدردانی کرد و این همراهی را بخشی از یک حرکت گستردهتر برای تغییر نگاه به مدرسهسازی دانست. او با اشاره به پیگیریهای شهرداری تهران در این حوزه گفت: «شهردار تهران جزو اولین کسانی بود که در هیئت دولت اعلام کرد حاضر است ۱۱۰ مدرسه بزرگ در تهران را بسازد و از همان ایام مدام پیگیر این موضوع بود.» وزیر آموزشوپرورش با اشاره به روند ساخت و بهرهبرداری از مدارس جدید، اظهار کرد: «در سال گذشته ساخت ۲ هزار و ۴۰۰ مدرسه و بیش از ۱۱ هزار کلاس درس را داشتیم و امسال ۲ هزار و ۳۰۰ مدرسه با ۱۳ هزار کلاس درس افتتاح خواهد شد.»
او این پروژهها را فراتر از توسعه کالبدی مدارس دانست: «امروز در تاریخ مدرسهسازی ما ماندگار خواهد بود؛ مدرسهسازی یک بخش توسعه عدالت است، اما مهمتر از آن رویکرد آیندهمحور و فناورپایهای است که یکی از ویژگیهای بارز این مجتمعهاست.»
نمای نزدیک
تهران مدرسه را ازنو تعریف میکند
امروز در تهران خشت اول یک تغییر نگاه به فضای آموزشی پایتخت گذاشته شد؛ تغییری که قرار است مدرسه را از یک ساختمان با چند کلاس درس، به یک مجتمع آموزشی، فرهنگی، ورزشی و اجتماعی تبدیل کند و در این مسیر، ظرفیتهای دولت و مدیریت شهری را کنار یکدیگر قرار دهد. خشتگذاری ۱۰ مدرسه تعاملی و آیندهنگر، آغاز مسیری است که چشمانداز آن، شکلگیری صدها مجتمع آموزشی با الگوی متفاوت در پایتخت است.
ماجرا از یک نیاز قدیمی آغاز میشود؛ تهران همزمان با رشد جمعیت و تغییر نیازهای آموزشی، با مسئله فرسودگی بخشی از مدارس و کمبود فضای آموزشی در برخی مناطق روبهروست. اما پاسخ به این مسئله قرار نیست فقط در ساخت چند مدرسه بیشتر خلاصه شود. در الگوی جدید، قرار است فضای آموزشی با نیازهای امروز و فردای دانشآموزان، خانوادهها و محله پیوند بخورد.
علیرضا زاکانی، شهردار تهران، در مراسم خشتگذاری ۱۰ مجتمع آموزشی، این اتفاق را «آغاز یک رویکرد جدید» توصیف کرد؛ رویکردی که به گفته او، قرار است مدل فعالیت مدارس و ارائه خدمات آموزشی را تغییر دهد. زاکانی پیشتر نیز از برنامه تبدیل ۲ هزار و ۸۰۰ مدرسه دولتی تهران به ۴۵۰ مجتمع بزرگ آموزشی سخن گفته بود؛ مجتمعهایی که قرار است با هویتی تازه، الگوی متفاوتی از ارائه خدمات آموزشی را دنبال کنند. در واقع، عددهای این طرح خودشان روایتگر یک مسیر هستند: ابتدا حدود ۸۰ مدرسه و زمین برای اجرای پروژهها بررسی شد و پس از ارزیابیهای کارشناسی، ۱۰ زمین برای آغاز کار در اولویت قرار گرفتند. این زمینها در مناطقی از جمله مناطق ۱۵، ۱۷، ۱۸، ۱۹، ۲۰ و ۲۲ قرار دارند؛ مناطقی که توجه به سرانه آموزشی و نیاز محلهای در انتخاب آنها مد نظر بوده است.
اما اهمیت این پروژه بیش از تعداد زمینها و ساختمانهاست. آنچه این طرح را از یک پروژه عمرانی معمولی جدا میکند، تعریف دوباره رابطه مدرسه با شهر است. مدرسه آینده قرار است فقط محل حضور دانشآموز در ساعات رسمی آموزش نباشد؛ بلکه ظرفیتهای فرهنگی، ورزشی، مهارتی و فراغتی نیز در کنار فضای آموزشی آن دیده شود. به این ترتیب، مدرسه میتواند به بخشی از زیرساخت اجتماعی محله تبدیل شود؛ فضایی که خانواده و دانشآموز و حتی محیط پیرامونی مدرسه در آن سهم داشته باشند.
اینجاست که همکاری دولت و شهرداری اهمیت پیدا میکند. آموزش و پرورش، متولی اصلی نظام آموزشی و بهرهبردار مدارس است و شهرداری نیز از ظرفیت زمین، مدیریت شهری، طراحی و توسعه زیرساختها برخوردار است. کنار هم قرار گرفتن این دو ظرفیت میتواند از موازیکاری جلوگیری کند و مسئله توسعه فضاهای آموزشی را از یک وظیفه صرفاً دستگاهی، به یک مسئله مشترک شهری تبدیل کند.
این همان نقطهای است که خشتگذاری امروز را معنادارتر میکند. شهرداری تهران نیز این همکاری را نمادی از انسجام میان دولت و مدیریت شهری برای توسعه زیرساختهای مورد نیاز شهر دانسته است. از سوی دیگر، این رویکرد میتواند پاسخی به این پرسش باشد که مدرسه در شهر امروز چه نقشی دارد؟ اگر مدرسه قرار است دانشآموز را برای آینده آماده کند، خود فضای مدرسه نیز نمیتواند متعلق به الگوی چند دهه قبل باشد. کلاس درس امروز باید بتواند با فناوری، مهارت، ورزش، هنر و فعالیت اجتماعی ارتباط برقرار کند. در طراحی مجتمعهای جدید نیز مفاهیمی مانند معماری تعاملی و آیندهنگر مورد توجه قرار گرفته است. البته فاصله میان یک ایده خوب و تحقق آن همیشه با کیفیت اجرا سنجیده میشود. ساخت ۴۵۰ مجتمع آموزشی، پروژهای بزرگ و زمانبر است و موفقیت آن نیازمند استمرار همکاری میان دستگاههای مختلف، تأمین منابع، انتخاب دقیق زمینها و مهمتر از همه، هماهنگی میان طراحی فضا و نیازهای واقعی آموزش و پرورش خواهد بود.
با این حال، شروع از ۱۰ پروژه میتواند یک علامت مهم داشته باشد: شهرداری میخواهد مسئله مدرسه را فقط با «ساختن ساختمان» حل نکند؛ بلکه میخواهد درباره شکل مدرسه، کارکرد مدرسه و نسبت مدرسه با محله نیز دوباره فکر کند.
اگر این مسیر ادامه پیدا کند، تنها پایه ۱۰ ساختمان تازه نخواهند بود؛ میتوانند پایه یک همکاری تازه میان دولت و مدیریت شهری برای ساختن فضای آموزشی متفاوت در پایتخت باشند؛ همکاریای که خروجی آن نه فقط مدرسههای بیشتر، بلکه مدرسههایی متناسبتر با آینده باشد.
