فاصله با فقر

نرخ فقر از حدود ۱۰درصد در سال۱۳۸۳ به ۳۱درصد در سال۱۴۰۳ رسیده و فقر شدید نیز از حدود ۲درصد به ۶درصد افزایش یافته است. نکته مهم‌تر، تمرکز بخش قابل‌توجهی از این تغییر در سال‌های اخیر است، نرخ فقر از حدود ۱۶درصد در سال۱۳۹۶ به ۳۱درصد در سال۱۴۰۳ رسیده است. بنابراین، با یک نوسان کوتاه‌مدت روبه‌رو نیستیم، بخشی از جامعه طی چند سال، سطح قابل‌توجهی از قدرت خرید و رفاه خود را از دست داده است. اما شاید حساس‌ترین نشانه وضعیت موجود، آن چیزی باشد که در اطراف خط فقر اتفاق افتاده است. در سال۱۴۰۳ حدود ۳۱.۵درصد زیر خط فقر قرار داشته‌اند و ۴۸.۸درصد در فاصله یک تا دو قدمی خط فقر بوده‌اند. این ۴۸.۸درصد را نباید فقیر یا دارای «فقر نسبی» نامید، این رقم سهم خانوارهایی است که مخارج آنها در این محدوده قرار دارد. اهمیت آن از این جهت است که نشان می‌دهد بخش بزرگی از جامعه حاشیه امن محدودی در برابر شوک‌های اقتصادی دارد. همچنین سهم خانوارهایی که مخارجشان بیش از چهاربرابر خط فقر بوده، از ۴.۸درصد به ۱.۶درصد کاهش یافته است.

این تغییر، معنای مهمی دارد، مرز میان فقیر و طبقه متوسط دیگر به‌تنهایی برای شناخت وضعیت اقتصادی جامعه کافی نیست. خانواری که اندکی بالاتر از خط فقر قرار دارد، ممکن است در آمار فقیر محسوب نشود، اما افزایش قیمت‌ها، کاهش درآمد یا یک شوک اقتصادی می‌تواند آن را به زیر خط فقر منتقل کند. این همان نقطه‌ای است که مفهوم ناامنی اقتصادی از مفهوم صرفا آماری فقر فراتر می‌رود. کاهش فاصله خانوارهای غیر فقیر با خط فقر نیز این وضعیت را تایید می‌کند. نسبت متوسط مخارج سرانه خانوارهای غیر فقیر به خط فقر که در ابتدای دوره حدود ۳.۲برابر بود، در سال۱۴۰۳ به کمتر از دوبرابر رسیده است. این کاهش به معنای بهبود وضعیت فقرا نیست، بخشی از آن ناشی از کاهش رفاه خانوارهای غیر فقیر است. بنابراین، مساله فقط افزایش جمعیت زیر خط فقر نیست، بخشی از جامعه‌ای که هنوز بالای خط فقر قرار دارد نیز فاصله خود را با آن از دست داده است.

روند حداقل دستمزد نیز همین فرسایش را از زاویه‌ای دیگر نشان می‌دهد. نسبت حداقل دستمزد به خط فقر یک خانوار سه‌نفره که در سال‌های ابتدایی دوره در محدوده ۱۰۰درصد و بالاتر قرار داشت، در سال۱۴۰۳ به حدود ۵۶درصد رسیده است. این نسبت از حدود ۹۰درصد در سال۱۳۹۷ به ۵۶درصد در سال۱۴۰۳ کاهش یافته است.  …